Mazowiecki tegen Walesa: breuk bezegeld

WARSCHAU, 5 okt. Polen gaat op 25 november naar de stembus om een nieuwe president te kiezen uit een aantal kandidaten, van wie Lech Walesa en premier Tadeusz Mazowiecki de belangrijkste zijn. Op 9 december heeft een eventuele tweede verkiezingsronde plaats als geen van de kandidaten erin slaagt in de eerste ronde een absolute meerderheid te behalen.

De huidige president, de 67-jarige Wojciech Jaruzelski, werd vorig jaar door het parlement gekozen voor een ambtstermijn van zes jaar. De nieuwe president zal worden gekozen op basis van algemene verkiezingen, voor een periode van vijf jaar, een termijn die ten hoogste een keer kan worden verlengd. Vorige maand gaf Jaruzelski te kennen dat hij zijn ambtstermijn die afloopt in 1995 wilde laten verkorten door het parlement om 'politieke emoties en sociale onrust te voorkomen'.

Walesa oefende de afgelopen maanden sterke druk uit op generaal Jaruzelski om van het politieke toneel te verdwijnen. Hij stelde zich onlangs zelf kandidaat voor het presidentschap. 'Ik wil geen president worden. Ik moet president worden om de ontwikkelingen in Polen te versnellen, ' aldus de vakbondsleider. Daarmee gaf hij Jaruzelski te kennen dat het moment van aftreden was gekomen. En ook de straat deed een duit in het zakje: aanhangers van Walesa voerden acties in de straten van Warschau en voor het presidentiele paleis, het Belweder, om 'de president van de oude orde' tot aftreden te dwingen.

In zijn brief aan het parlement stelde Jaruzelski als voorwaarde voor zijn vertrek de eis dat de hele procedure volgens de regels van de grondwet zou moeten verlopen. Jaruzelski, de enige leider in Oost-Europa die de grote omwentelingen van vorig jaar politiek overleefde, wil zijn ambt overdragen aan een opvolger die 'door het volk is gekozen'.

Als tegenstander van Walesa is gisteren premier Mazowiecki op het toneel verschenen. Hij is in feite de enige politieke leider die Walesa uit het Belweder kan houden. Mazowiecki heeft tot het laatst toe de termijn waarbinnen kandidaten zich moeten aanmelden is vandaag verstreken in het midden gelaten of hij zal kandideren. Hij heeft uiteindelijk toch gekozen voor de confrontatie, 'om de democratie in Polen te redden'. Daarmee wordt gedoeld op de voornemens van Walesa om het land per decreet te regeren. 'Ik ben een man van donder en bliksem, ' zei Walesa vorige maand in een interview: 'Ik deel steken uit om de politici op gang te houden en ik zal een regering dwingen om besluiten te nemen. Als president zal ik hetzelfde doen wat ik nu doe.'

Een verkiezingsstrijd tussen Walesa en Mazowiecki wordt een nek-aan-nek race. Volgens de meest recente opinie-peilingen is de populariteit van Mazowiecki aan het dalen omdat de politiek van zijn regering die tot nu toe resulteerde in hogere prijzen en toename van de werkloosheid zeer impopulair is geworden. De premier wordt weliswaar gezien als een integer politicus maar de slechte economische toestand wordt hem steeds meer persoonlijk aangerekend. De peilingen geven een stijgende tendens te zien voor Walesa die zich opwerpt als de tolk van de ontevredenen, de Polen met wie het nu veel slechter gaat dan voor het aantreden van de regering Mazowiecki.

Walesa's populariteit daalde dit voorjaar tot ver onder die van Mazowiecki omdat hij toen werd gezien als een figuur van het verleden, een held wiens glorie is verbleekt. De vakbondsleider gaf zich echter niet gewonnen, ging weer in de aanval en uitte felle kritiek op Mazowiecki.

Walesa wierp zich enkele maanden geleden op als 'toekomstig' dan wel 'moreel' president en voert al geruime tijd campagne. Elke avond is hij wel te zien op de televisie, bij de aftrap van een voetbalwedstrijd, het begin van een autocross of een toespraak tot zijn aanhangers waarin hij zijn politiek van 'versnelling' predikt. Het verschil in populariteit tussen Mazowiecki en Walesa tot nu toe de enige graadmeter is sinds juni sterk geslonken, van 23 tot negen punten. Walesa haalt achterstand in, de tijd en de omstandigheden spelen in zijn voordeel.

Het Poolse parlement heeft de afgelopen maand een politieke agenda opgesteld waaraan nogal wat haken en ogen zitten. Eind november zijn de presidentsverkiezingen. Pas daarna moet het parlement een nieuwe grondwet opstellen om begin volgend voorjaar parlementsverkiezingen te kunnen houden. Het probleem bij het opstellen van de grondwet is dat het huidige parlement weinig legitimiteit heeft: het is verdeeld in 35 procent van de leden die vrij zijn verkozen en 65 procent die ooit behoorde tot de communisten en hun vroegere bondgenoten. De meerderheid van het parlement, dat een nieuwe grondwet moet opstellen, is dus eigenlijk van de 'oude orde'.

Het is bovendien niet eenvoudig in dit parlement een duidelijke meerderheid te vinden bij omstreden onderwerpen omdat vrijwel alle partijen (Solidariteit, de ex-communisten, de Boerenpartij) in allerlei facties uiteen zijn gevallen. De Sejm is in feite een samenraapsel van partijen in oprichting en partijen in staat van ontbinding. Vorige week was de Sejm niet in staat een besluit te nemen over een datum voor de nieuwe parlementsverkiezingen en over een nieuwe kieswet. De parlementsleden die behoren tot de 65 procent weten dat hun herverkiezing vrijwel is uitgesloten en hebben geen haast bij verkiezingen. En de facties, waarvan niemand weet welke steun ze hebben als het op echte verkiezingen aankomt, streven naar een kieswet die plaats biedt aan alle kleine partijen. Zij wijzen een kiesdrempel van de hand, en riskeren daarmee een versplinterde Sejm waarin geen meerderheden zijn te vinden.

De grootste 'weeffout' lijkt echter de volgorde van de politieke agenda te zijn. In november wordt een nieuwe president gekozen zonder dat diens bevoegdheden vastliggen. Die worden pas later geformuleerd, bij het opstellen van een nieuwe grondwet. Walesa pleit voor vergaande bevoegdheden die hem in staat stellen per decreet te regeren. Mazowiecki is voor een sterk parlement en een president die een ceremoniele rol vervult. Als Walesa echter de verkiezingen wint, neemt hij niet alleen het ambt over van Jaruzelski, maar ook diens huidige bevoegdheden: het bevelen van de strijdkrachten, het tegenhouden van wetsontwerpen, het ontbinden van het parlement en het regeren per decreet bevoegdheden waarvan Jaruzelski overigens geen gebruik heeft gemaakt.

Walesa zal zich deze bevoegdheden, zo menen experts, niet meer laten afnemen zelfs al besluit het parlement dat de president zich in het nieuwe bestel moet beperken tot het leggen van kransen en het aanzitten bij staatsbanketten. Lech Walesa heeft immers geen boodschap aan het parlement van de 35-65 verdeling, die vorig jaar aan het ronde-tafeloverleg werd overeengekomen. De communisten zijn in Oost-Europa verdwenen, de ronde tafel is achterhaald en hij, Walesa, heeft een mandaat, rechtstreeks van het volk.