Liberalen Oostenrijk: Wenen moet geen Chicago worden

WENEN, 5 okt. Een pleintje in Penzing, het veertiende district in de Oostenrijkse hoofdstad. Een straathandelaar van Egyptische afkomst, Mohammed el Abiead, verkoopt er gepofte aardappels en kastanjes. Negen jaar woont hij al in Wenen en sinds drie maanden heeft hij het Oostenrijkse staatsburgerschap. Zichtbaar trots vertelt hij dat hij zondag voor het eerst zijn stem mag uitbrengen bij de parlementsverkiezingen.

Een kleine honderd mensen hebben zich bij een kraampje van de socialistische partij (SPO) verzameld, in afwachting van de komst van bondskanselier Franz Vranitzky, de lijsttrekker van de SPO. Een opstekende wind maakt de vooravond kil en Mohammed doet goede zaken met zijn warme eetwaar. 'Oostenrijkers zijn zo vriendelijk voor buitenlanders', merkt hij op. Vanaf de talrijke affiches kijkt de bondskanselier goedkeurend toe. 'Kies voor kwaliteit', staat er onder zijn afbeelding. Zijn naam wordt bekend verondersteld en dat is terecht, want in de laatste populariteitspoll scoort 'der Franz' maar liefst 85 procent, 30 procent meer dan de lijststrekker van de christen-democratische OVP, vice-kanselier Josef Riegler.

Tegen half zes arriveert de kanselier. Passagiers die net uit tram 49 stappen blijven staan als zij diens grijzende hoofd ontwaren. Aanvankelijk drukt Vranitzky in een hoog tempo de handen van de aanwezigen die hem succes wensen, maar al gauw wordt hem gevraagd een handtekening te zetten op de inmiddels uitgedeelde ansichtkaarten met zijn portret. De kanselier begrijpt wat er nu van hem wordt verlangd en zijn twee lijfwachten halen de toegestoken kaarten in een hoog tempo binnen. 'De politici staan hier zo dicht bij het volk', merkt Mohammed op, 'je kunt gewoon met ze praten. Heel anders dan in Egypte. Ik heb veel respect voor Oostenrijk.'

Na een half uur kan Vranitzky weer weg. Hij heeft zijn aanhangers niets hoeven te zeggen. Zij kennen zijn verhaal al dat hij die dag al een keer of zes heeft afgestoken. Over de hoogte van de pensioenen en ook over de buitenlanders: 'Je kunt in je huis voor enige tijd een gast opnemen, misschien ook wel twee dat weet u. Maar je kunt er geen tien of twaalf opnemen. Het is toch eerlijk om te zeggen: Vrienden, we willen jullie helpen, maar er is een grens aan wat wij kunnen.' De meeste Oostenrijkers zijn het van harte met hem eens.

Andere toon

Vierentwintig uur later slaat de sterke man van de zich liberaal noemende FPO, de nationaal en internationaal omstreden Jorg Haider, een heel andere toon aan. 'De SPO, die onlangs nog pleitte voor plaatselijk kiesrecht voor buitenlanders, heeft het nu opeens over visumplicht en strenge controle aan de grenzen. Moeten wij mensen hier naar toe halen die we geen huis en geen werk kunnen aanbieden? Het zijn niet altijd de besten die als eersten van huis weglopen. Na 1945 zijn onze ouders en grootouders ook niet massaal weggelopen, ze hebben Oostenrijk weer opgebouwd. Buitenlanders moeten thuisblijven', roept hij enkele honderden aanhangers toe, die zich hebben verzameld in de Seidengasse, naast hotel Wimberger. Luid gejuich is zijn deel.

De eigenaar van het hotel heeft de leiding van de FPO gevraagd de slotmanifestatie van de partij niet in het gebouw te houden, nadat er in de nacht ervoor een brandbom naar het hotel is gegooid. 'Wenen moet geen Chicago worden' staat er op een van de affiches van de FPO en een plaatselijke partijfunctionaris grijpt de gebeurtenis gretig aan om de juistheid van de omstreden affiche te onderstrepen. Volgens de laatste opiniepeilingen kan de FPO wellicht rekenen op een verdubbeling van haar zeteltal in het parlement, een winst die vooral ten koste zal gaan van de twee regeringspartijen, SPO en OVP.

De verkiezingscampagne is beheerst door de tegenstelling tussen de twee grote regeringspartijen enerzijds en het populisme van de FPO anderzijds. Met zijn forse kritiek op de regering heeft de leider van de liberalen, Jorg Haider, die overigens zelf geen kandidaat is voor het parlement maar premier van de deelstaat Karinthie wil blijven, de strijd aangebonden met de traditionele machtspositie van de socialisten en christen-democraten. De talrijke schandalen, waardoor vooral de SPO is getroffen, hebben die strijd vergemakkelijkt. 'Wij zijn de onkreukbaren', zo kondigt de liberale partijleider zichzelf en zijn politieke medestanders graag aan.

Na afloop van de verkiezingsbijeenkomst zegt Haider er vooral op uit te zijn om de positie van de partij in de volksvertegenwoordiging te versterken. Hij ziet wel in dat zijn kans om nu al deel te gaan uitmaken van de regering nog niet gekomen is. 'Vanuit Karinthie willen we vechten voor een politieke verandering in Oostenrijk', aldus Haider, die liever niet geassocieerd wil worden met rechts-radicalen als Jean-Marie Le Pen en Franz Schonhuber. 'Men heeft mij wel vergeleken met Franz Josef Strauss en dat spreekt mij meer aan', aldus de liberale leider.

Uitgesloten

Vranitzky heeft iedere samenwerking met de FPO uitgesloten, maar de SPO is er nog niet zo van overtuigd dat de OVP onder bepaalde omstandigheden niet bereid is met Haider samen te gaan. Voormalig minister van buitenlandse zaken en internationaal secretaris van de SPO, Peter Jankowitsch, wijst er op dat de twee partijen in de deelstaat Karinthie hecht samenwerken. De huidige top van de partij mag er dan niet voor voelen, op het tweede plan wordt wel degelijk met de gedachte gespeeld, meent hij, maar voor de SPO is Haider onaanvaardbaar. 'Hij vernietigt onze politieke cultuur. Hij drukt zich grof uit. Hij maakt zich schuldig aan verruwing van de taal van de politieke zeden. Hij geeft de politiek agressiviteit en heeft een populistische grondhouding.'

Plaatsvervangend secretaris-generaal Peter Marboe van de OVP deelt deze mening grotendeels, maar waarschuwt hij 'Het gaat niet aan Haider te demoniseren. Daarmee sticht je te veel onheil. Hij trekt nu eenmaal stemmen en dan is het zaak op de motieven te letten. De democratie in Oostenrijk is zo hecht verankerd dat het van armoede zou getuigen als we Haider gevaarlijk zouden noemen'. Over de manier waarop in de campagne over de buitenlanders wordt gesproken, is Marboe weinig te spreken: 'Door de geschiedenis heen heeft Oostenrijk laten zien dat het bereid is vluchtelingen op te nemen. Van elke tien Oostenrijkers is er een in het buitenland geboren. In de loop der jaren zijn hier honderduizenden vluchtelingen opgevangen. Als de SPO nu in navolging van de FPO roept dat 'de boot vol is' dan irriteert me dat vreselijk.'

Overigens is ook Marboe er voor 99 procent van overtuigd dat de huidige coalitie van socialisten en christen-democraten zal worden voortgezet, al hoopt hij uiteraard dat vice-kanselier Riegler van de OVP Vranitzky als kanselier zal kunnen vervangen. Opiniepeilingen laten voor die hoop echter niet veel ruimte. De SPO wordt, ondanks een verlies van enkele procenten, nog altijd als de grootste partij getipt. Aangezien 20 procent van de kiezers nog geen definitieve keus heeft gemaakt, kunnen zich zondag nog wel verrassingen voordoen. Sommige verkiezingsaffiches in het centrum van Wenen zijn althans overplakt met de leus 'Wenn Loesje kommt, wird alles anders'.