Directeur gevangenis Vught: Cellentekort minder nijpend

VUGHT, 5 okt. 'Ik heb de indruk dat het cellentekort, in ieder geval tijdelijk, is omgeslagen in een gedetineerdentekort. Wij hadden hier twee weken terug zelfs een tekort van twaalf gedetineerden. Nou, dat is jarenlang niet gebeurd.' Directeur P. F. J. Koehorst van Nieuw Vosseveld in Vught zegt dit naar aanleiding van de nieuwbouw bij de penitentiaire inrichting, die vanmiddag door staatssecretaris van Justitie mr. A. Kosto zou worden geopend.

De groei is er mogelijk nog niet uit in Vught: naar verluidt overweegt Kosto de bouw van nog eens 96 cellen. Die zouden moeten worden gebouwd naast Nieuw Vosseveld, waar nu nog een deel van het Molukkerskamp Lunetten is gevestigd. Op 15 oktober krijgen de gevangenisdirecteuren meer te horen; en op 16 oktober wordt de Tweede Kamer ingelicht. Eind 1992 zou Nieuw Vosseveld, waar in 1986 nog geen tweehonderd gedetineerden verbleven, dan ruim 430 gedetineerden herbergen.

Dat het cellentekort nu minder nijpend is dan een paar jaar terug stemt Koehorst tot tevredenheid, maar, stelt hij met nadruk, voor opgelucht adem halen is het nog veel te vroeg. Koehorst: 'Als ik de commissie-Greven mag geloven ontstaat er straks weer een nieuw cellentekort.' Een projectgroep onder leiding van directeur-generaal mr. H. B. Greven van Jeugdbescherming en Delinquentenzorg voorspelde in augustus 1989 dat het totale aantal jongeren tussen 15 en 25 jaar de groep die veel criminaliteit pleegt weliswaar zal afnemen, maar dat het aantal allochtone 15 tot 25-jarigen zal stijgen, en binnen die groep is de criminaliteit buitensporig hoog. Daarom zouden er voor 1994 ruim duizend extra cellen nodig zijn terwijl daarnaast zeshonderd cellen zouden moeten worden vervangen.

Koehorst: 'Liefst veertig procent van de gedetineerden in onze jeugdgevangenis behoort tot een etnische minderheidsgroep.' De gedetineerden in die jeugdgevangenis vormen in de woorden van de gevangenisdirecteur 'geen eenvoudige groep'. Niet alleen is tweederde verslaafd aan alcohol of drugs, maar er komen ook steeds meer psychische of gedragsgestoorde gedetineerden.

Gadegeslagen door twee bewakers slaan nog jonge gedetineerden de bal over het net. Het volleybalveld is van beton; de barakken met de cellen liggen in carrevorm rond de ruime binnenplaats. Is dit nu een gevangenis? Nieuw Vosseveld is noch een koepel noch een futuristisch fort en heeft nog het meest weg van een bungalowpark. Maar dat is schijn.

Een gigantische ijzeren poort laat de bezoeker binnen de twee kilometer lange muur. Bij de entree roept een glazen, felroze geschilderde overkapping associaties op met het paleis van een Arabische sjeik. Maar de cellen in het oude gebouw blijken amper negen vierkante meter groot, en die in de nieuwe gebouwen komen niet verder dan twaalf vierkante meter. 'Veel te klein!' roept een gedetineerde.

Nieuw Vosseveld ligt in de bossen tussen het National Monument Kamp Vught en het Molukkers-woonoord Lunetten en behoort met 337 gevangenen, 350 personeelsleden en 24 hectare tot de grootste van Nederland. Directeur Koehorst greep de opening vanmiddag aan om, niet voor het eerst, te pleiten voor kleine eenheden. Koehorst: 'Nieuw Vosseveld is een grote inrichting die desalniettemin kleinschalig is opgezet. De verschillende afdelingen zijn geheel van elkaar gescheiden; als er problemen rijzen in A hoeft B daar niets van te merken.'

Koehorst, tevens voorzitter van de Vereniging van directie-ambtenaren bij penitentiaire en aanverwante inrichtingen, verdedigt de stelling: 'Je kunt beter een personeelslid hebben op twaalf gedetineerden dan twee op 24'. Waarom? Koehorst: 'Bij 24 gedetineerden krijg je onvermijdelijk een subcultuur. Ook hebben twee personeelsleden tijd voor elkaar nodig. Zowel voor het beheersen als het begeleiden van de gedetineerden zijn kleinere groepen beter en dus goedkoper. Maar dat laatste wordt in Den Haag nog altijd niet beseft.'

De noodzaak van kleinere units sommige Nederlandse gevangenissen kennen vleugels waar meer dan honderd gedetineerden verblijven neemt volgens Koehorst toe door de snel toenemende verslaving. 'Bij ons is de helft van de gedetineerden in ieder geval aan drugs verslaafd. Daarnaast heb je het nieuwe fenomeen van de toenemende gokverslaving. Het is de taak van het personeel de zwakke broeders te beschermen tegen de sterke jongens, ze moeten zorgen voor orde en veiligheid. Bij een verhouding van 1 op 12 zie je dan ook minder ontsnappingen.'

De uitbreiding van Nieuw Vosseveld past in het cellenbouwprogramma waartoe de vorige bewindslieden op Justitie (minister Korthals Altes en staatssecretaris Korte-Van Hemel) halverwege de jaren tachtig besloten. In de jeugdgevangenis kwamen er 48 plaatsen bij, nota bene gebouwd met hulp van de gedetineerden zelf. Koehorst: 'Op 16 juni 1986 ging de eerste spade in de grond en op 5 januari 1987, een paar uur nadat de schilder gereed was, betrok de eerste gedetineerde zijn cel. Zo groot was de druk van het cellentekort indertijd.'

Daarnaast zorgde de bouw van het Huis van bewaring 'De Ley', waarvoor een voetbalveld werd opgeofferd, voor 96 extra plaatsen. Die nieuwe plaatsen zijn al geruime tijd in gebruik; aanleiding voor de openingsceremonie vanmiddag was het gereedkomen van het nieuwe 'entreegebouw', waarin onder meer de keuken en de bezoekafdeling is gehuisvest.

'Wij als gebruikers hebben grote invloed kunnen uitoefenen op de nieuwbouw in Nieuw Vosseveld, ' zegt Koehorst tevreden. Hij verklaart die invloed uit de urgentie van het cellentekort. 'Door die haast had Den Haag geen tijd om er tussen te komen'.

Paul Koehorst is met het gevangeniswezen, Nieuw Vosseveld in het bijzonder, opgegroeid. Als kind speelde hij al op het terrein, want zijn vader was hier adjunct-directeur. Zelf werkt hij in de jaren zeventig in Vught, en keerde hij er na omzwervingen in Amsterdam (Kleine Gartmanplantsoen, Bijlmerbajes) en Rotterdam in 1983 als directeur weer terug.

Niet zonder trots meldt hij dat Nieuw Vosseveld, ondanks de onvermijdelijke chaos die de nieuwbouwwerkzaamheden met zich meebrachten, de afgelopen twaalf maanden geen ontsnappingen kende. En in 1989 wist slechts een gedetineerde te ontvluchten, door zich te verschuilen op een vrachtwagen vol hout. Koehorst: 'Toen ik hier kwam waren er jaarlijks 8 tot 12 ontsnappingen. We hebben toen de sancties zwaarder gemaakt en de organisatie strakker. Dat heeft geholpen.'

De bouwstijl binnen Nieuw Vosseveld is, met veelvuldig gebruik van betonplaten, functioneel en sober. De diverse gebouwen liggen binnen de enorme omheiningsmuur verspreid. Als een gedetineerde naar de dokter moet, loopt hij gewoon naar buiten. Met als paradoxaal resultaat, in de woorden van Koehorst, 'dat hij niet het gevoel krijgt: ik zit opgesloten'. Na het personeelsfeest van vandaag is er op 10 oktober opnieuw een feest in Nieuw Vosseveld. Dan vieren de gedetineerden hun nieuwe behuizing.