Bankaffaire tekent groeistuipen Indonesie

JAKARTA, 4 okt. Het financiele schandaal rondom de Indonesische Bank Duta, het gesprek van de dag in de eethuizen van Jakarta, is meer dan een affaire: het is vooral een teken aan de wand voor Indonesies razendsnel groeiende banksector.

De aantrekkelijke lokettiste die zich glimlachend naar de camera wendt met een kwiek 'Inilah Bank Duta' (dat is nou Bank Duta), is van de Indonesische beeldbuizen verdwenen. De voormalige topman van Indonesies op drie na grootste handelsbank, Dicky Iskandar Di Nata, zit in voorlopige hechtenis.

Rechercheurs van de Bank Indonesia de Indonesische Centrale Bank en van het openbaar ministerie pogen te achterhalen hoe 'Dicky' zijn bank kon opzadelen met een verlies van 300 miljoen dollar door valutaspeculatie buiten de boeken om.

Het schandaal is illustratief voor de problemen die samenhangen met de recente liberalisering van de Indonesische kapitaalmarkt. In oktober 1988 lanceerde minister van financien J. B. Sumarlin een ingrijpend pakket dereguleringsmaatregelen voor de financiele sector. Er was dringend geld nodig voor het ambitieuze industrialiseringsprogramma en Sumarlin vestigde zijn hoop op bankiers en beleggers uit binnen- en buitenland.

De effectenbeurs van Jakarta, die een kwijnend bestaan leidde, werd nieuw leven ingeblazen en het bankwezen kreeg royaal de ruimte. Zo hoefden de talrijke staatsbedrijven hun deposito's niet langer bij staatsbanken aan te houden. Gevolg was een onstuimige toename van het aantal particuliere banken: in twee jaar tijd kwamen er 36 bij (Indonesie telt nu 81 staats- en privebanken).

De aankomende bankiers stuiten echter op een aantal eigenaardigheden van de financiele cultuur in Indonesie. De spaarzin in dit ontwikkelingsland is nog steeds gering. De overgrote meerderheid van de 180 miljoen Indonesiers verdient te weinig om geld naar de bank te kunnen brengen. De kleine top van het Indonesische bedrijfsleven bankiert bovendien liever in het naburige Singapore, vanouds het financiele centrum van de regio.

De nieuwe banken trachten een plaats op de markt te veroveren door zich te concentreren op de gestaag groeiende middenklasse. Die wordt gelokt met een hoge rente op spaartegoeden (met gemiddeld 20 procent de hoogste van Zuidoost-Azie) en loterijen met mooie prijzen. Lippobank en Bank Central Asia startten de actie Tahapan, een typisch Indonesisch acroniem dat Sparen voor Morgen betekent. Voor elke ingelegde 10.000 rupiah (iets minder dan een tientje) krijgt de kersverse spaarder kans op een hoofdprijs van 500 miljoen rupiah (een half miljoen gulden). Banken en cosmeticafabrikanten zijn de belangrijkste adverteerders van de commerciele televisiestations.

De nieuwe rijken van Indonesie zijn grif bereid om hypotheken en consumptieve leningen af te sluiten. In de villawijken van Jakarta bouwt menig zakenman zijn droomhuis, vaak in neo-koloniale stijl, met veel witte zuilen. Op de oprijlaan staat de op krediet gekochte Mercedes of BMW. De minder ervaren bankiers hebben de neiging zich toe te leggen op het betrekkelijk simpele consumptieve krediet, waarbij de kredietwaardigheid van de klant wel eens wordt veronachtzaamd. Dubieuze debiteuren zijn er te over, maar het is niet zo eenvoudig om beslag te laten leggen op hun bezittingen. De wet is er niet op toegerust en Indonesiers vechten hun conflicten liever niet uit voor de rechter.

Er is een grote vraag naar investeringskrediet, maar dat kent lange aflossingstermijnen. Er ontstaat al snel een wanverhouding tussen aanspraken en verplichtingen op de korte en de lange termijn. Nu de Bank Indonesia een krap-geld-politiek voert om de inflatie te beteugelen, raakt menige bank in moeilijkheden. De Centrale Bank moest deze zomer ingrijpen toen Bank Danamon in een liquiditeitscrisis raakte.

Gezien de voetangels en klemmen in het kredietwezen stort menige bank zich op de handel in buitenlandse valuta; de in financiele problemen geraakte Bank Duta is zeker niet de enige. In de 'dealing rooms' van Jakarta spelen yuppies in hemdsmouwen, gezeten achter hun computers, een speculatief spel met dollars en yens. Het is een riskant spel met miljoenenbedragen als inzet. Dicky Iskandar Di Nata, Bank Duta's ontslagen directeur, verspeelde in een paar maanden tijd 300 miljoen dollar.

De Centrale Bank verbiedt de handelsbanken om meer dan 25 procent van hun kapitaal aan te houden in buitenlandse valuta, maar kampt met immense supervisieproblemen. Bank Indonesia beschikt weliswaar over een capabele en slagvaardige leiding, voorop gouverneur Adrianus Mooy, maar diens instrumentarium is beperkt. De acountancy staat bovendien nog in de kinderschoenen in Indonesie. Ondernemers ook bankiers nemen hun eigen jaarverslagen niet al te serieus.

Het gebrek aan ervaren acountants wreekt zich ook elders. Menigeen vraagt zich af hoe Bank Duta, die toen al in financiele moeilijkheden verkeerde, in juli kon worden toegelaten tot de effectenbeurs. De beurzen in Jakarta en Surabaya kampen met kinderziekten en de financiele doorlichting van aspirant-NV's vertoont lacunes.

Volgens Marzuki Usman, de voorzitter van Bapepam, het garantiesyndicaat voor de beurs, was Bank Duta begin deze zomer, toen de bank beursnotering aanvroeg, financieel gezond verklaard. Als de prospectus van Bank Duta niet in overeenstemming was met de interne financiele verslagen, dan is dat de schuld van de acountants en notarissen die er voor instonden, niet van de beurs, aldus Marzuki.

In zijn slotwoord voor een nationale conferentie van acountants die onlangs in Ogor werd gehouden sprak president Soeharto zijn gehoor streng toe. 'Het professionele en ethische peil van onze acountants moet worden verhoogd', zei hij. De regering, investeerders en beleggers verwachten van acountants dat zij hun financiele oordelen vellen met een hoge mate van objectiviteit en eerlijkheid, aldus de president.