Hoe de DDR ontstond en weer verdween

BONN, 3 okt. Voor het ontstaan van de vannacht opgeheven DDR, envoor haar 41-jarige historie, zijn onder meer de volgende data van belang:

12 september 1944: In het voorlaatste oorlogsjaar besluiten de Sovjet-Unie, de Verenigde Staten en Groot-Brittannie op een conferentie in Londen tot de naoorlogse verdeling van Duitsland in drie zones alsook een gemeenschappelijke verantwoordelijkheid voor het eveneens in zones verdeelde Berlijn.

5 tot 11 februari 1945: Op de conferentie van Jalta (op de Krim) komen Stalin, Roosevelt en Churchill onder meer Duitse herstelbetalingen, een verschuiving van de Poolse grenzen in westelijke richting (ten gunste van de Sovjet-Unie en ten nadele vanhet Duitse rijk) overeen. Afgesproken wordt voorts de instelling van vier Duitse bezettingszones, een daarvan onder Frans bestuur.

30 april 1945: Hitler pleegt zelfmoord, op een vliegveld bij Frankfurt aan de Oder komt uit Moskou een groep Duitse communistische bannelingen aan. De groep staat onder leiding van de latere DDR-chef Walter Ulbricht, die in opdracht van het Rode leger begint met de voorbereiding van het Oostduitse bestuur.

17 juli tot 2 augustus 1945: Op de conferentie van Potsdam komen de Grote Drie overeen hoe Duitsland ontwapend en gedenazificeerd moet worden, hoe het tot de democratie opgevoed moet worden en welke gebieden het aan Polen en de Sovjet-Unie moet afstaan. Hoewel geen toekomstige Duitse eenheid voorzien is, verplichten de geallieerden zich uiteindelijk tot een vredesverdag.

21/22 april 1946: Onder druk van Moskou verenigen de Duitse communistische partij (KPD) en de SPD zich in de Sovjet-bezettingszone tot Socialistische Eenheidspartij (SED).

6 december 1947: Het eerste 'Duitse volkscongres voor eenheid en een rechtvaardige vrede' komt als voorlopige Oostduitse regering bijeen.

23 mei 1949: Nadat in 1948 de Westelijke bezettingszones de D-mark is ingevoerd en Berlijn verdeeld is geraakt, wordt de Bondsrepubliek gevormd, op 7 oktober (bijna 41 jaar geleden) 1949 ontstaat de DDR, waarin Walter Ulbricht in juli 1950 secretaris-generaal van de SED wordt.

26 mei 1952: De DDR legt een vijf kilometer brede grensstrook aan, die gaandeweg van landmijnen en wachttorens wordt voorzien.

17 juni 1953: Arbeidersopstand in de DDR tegen een door de SED bepaalde verhoging van de produktienorm met 10 procent, het Sovjet-leger slaat de opstand neer.

25 januari 1955: De Sovjet-Unie beeindigt de formeel nog bestaande oorlogstoestand met heel Duitsland.

9 mei 1955: De Bondsrepubliek wordt lid van de NAVO, de DDR wordt later lid van het Warschaupact.

15 juni 1961: DDR-leider Ulbricht zegt op een persconferentie dat niemand van plan is om een muur in Berlijn te bouwen.

13 augustus 1961: Onder leiding van de latere Ulbricht-opvolger Honeckerwordt in Berlijn een 'antifascistische' bescherming aangelegd, namelijk de Muur; nadat de DDR-grenspolitie de opdracht heeft gekregen om op vluchtelingen te schieten (Schiessbefehl) valt op 19 augustus de eerste van honderden doden, in volgende jaren wordenlangs de DDR-grens wapens opgesteld die vluchtelingen 'automatisch' onder vuur nemen.

26 juni 1963: Voor de Muur roept de Amerikaanse president Kennedy 'Ich bin ein Berliner'.

25 november 1964: Na een twee jaar eerder met West-Berlijn overeengekomen 'pasjesregeling' voert de DDR het verplichte kopen van een vast bedrag aan Ost-marken in (volgens een 1 op 1-koers) voor bezoekers uit het Westen, in juni '66 komt daar een visumplicht bij, ookvoor Westduitsers.

3 mei 1971: Honecker volgt Ulbricht op als secretaris-generaal van het centraal comite van de SED.

21 december 1972: De Bondsrepubliek en de DDR ondertekenen een raamverdrag dat hun betrekkingen en de erkenning van de Duits-Duitsegrenzen moet regelen; zij wisselen permanente vertegenwoordigersuit.

18 oktober 1973: Beide Duitse staten worden lid van de VN.

Oktober 1980: Honecker eist (vergeefs wat Bonn betreft) de erkenning van het DDR-staatsburgerschap.

juni/juli 1984: De Westduitse permanente vertegenwoordiging in Oost-Berlijn is overvol geraakt en wordt voor vluchtelingen gesloten.

15 januari 1985: Nadat hun een nieuw onderzoek van hun uitreisverzoeken en ook strafvrijheid is toegezegd keren DDR-vluchtelingen uit de Westduitse ambassade in Praag weer terug naar huis.

7 tot 11 september 1987: Staats- en partijchef Erich Honecker bezoekt de Bondsrepubliek en zijn geboortestreek in het Saarland. Kanselier Kohl houdt vast aan het eenheidsgebod van de preambule van de Westduitse grondwet. Hij zegt Honecker o.a.: ' De preambule van onze grondwet staat niet ter discussie, omdat wij daarin geloven, en we er niet aan twijfelen dat de wens en de wil, ja het grote verlangen van de mensen in Duitsland (naar eenheid) daardoor wordtuitgedrukt. De Duitse vraag blijft open, maar haar oplossing staat vandaag niet op de agenda van de wereldgeschiedenis '.

17 januari 1989: In Oost-Berlijn worden bij de herdenkingsfeesten voor Rosa Luxemburg en Karl Liebknecht honderden demonstranten gearresteerd. Erich Honecker zegt dat de Berlijnse Muur zonodig nog honderd jaar zal blijven staan.

Mei 1989: Bij de Oostduitse gemeenteraadsverkiezingen scoren de SED en de met haar samenwerkende blokpartijen hun 'minste' resultaat uit de DDR-geschiedenis, namelijk 98,5 procent. Dissidenten en kerken verwijten de SED, en Egon Krenz als leider vaneen SED-commissie van onderzoek, de uitslag op grote schaal te hebben vervalst, in Leipzig komt het tot demonstraties.

4 september 1989: In Leipzig demonstreren honderden DDR-burgers voor het eerst voor meer vrijheid om te reizen, in de maanden daarnazullen deze maandagse demonstraties veranderen in massale manifestaties tegen het SED-regime en honderdduizenden deelnemers krijgen. Vooral predikanten, burgerrechtbewegingen als Neues Forum en dirigent Kurt Masur van het Gewandhausorkester speleneen grote rol.

Augustus/september/oktober 1989: Hongaarse grensbewakers laten eerst honderden, later duizenden Oostduitse vakantiegangers ongehinderd de westgrens naar Oostenrijk passereren, uiteindelijk gaat die westgrens helemaal open (kort daarop ontvangt Hongarije 500miljoen D-mark hulp uit Bonn en nog zo'n bedrag van de Westduitse deelstaten Beieren en Baden-Wurttemberg samen). De Westduitse ambassadesin Praag en Warschau stromen herhaaldelijk vol met Oostduitse vluchtelingen, die mogen ten slotte naar de Bondsrepubliek (eind september de eerste groep van 3.000), mits hun treinreizen maar op DDR-grondgebied beginnen en zij zich als uitgewezen beschouwen. De Westduitse minister Genscher beleeft op het balkon van de ambassade in Praag zijn eerste 'mooiste moment van mijn leven'. Langs de reisroute, vooral bij de stations van Dresden en Leipzig, raken grote groepen Oostduitsers die ook mee willen slaags met de politie.

6/7 oktober 1989: De DDR viert haar 40-jarig bestaan. Eregast Michail Gorbatsjov, wiens bezoek aan Peking een paar maanden eerder tot enthousiaste grootscheepse demonstraties van Chinese studenten had geleid, spreekt op een hoek van de Oostberlijnse Friedrichstrasse over de hoofden van omstanders een woord tot de oude Honecker: 'Wie te laat komt (reageert), wordt door het leven gestraft'. In Oost-Berlijn, Leipzig, Dresden en andere steden wordtop grote schaal gedemonstreerd met leuzen als: Wir sind das Volk!, Stasi raus en Gorby!, Gorby!

9 oktober: Ondanks een massale troepenmacht rond de stad treedt het SED-regime in Leipzig niet op tegen de (nog) grootste demonstratie uit de geschiedenis van de DDR (100.000 mensen), de demonstranten eisen (nog) niet Duitse eenheid maar hervorming en een zekere democratisering van hun staat.

18 oktober 1989: Egon Krenz vervangt Erich Honecker.

4 november 1989: In Oost-Berlijn demonstreren circa een miljoen mensen voor vrijheid van drukpers, vergadering en meningsuiting en vrije verkiezingen. Het is de laatste grootscheepse manifestatie waarin het eerste, vroege protest der Oostduitse intellectuelen en de hervormingsgezinde SED'ers een grote rol speelt (naast leden van Neues Forum als Barbel Bohley en Jens Reich voeren onder meer oud-Stasichef Markus Wolf, de schrijfster Christa Wolf en het SED-politburolid Schabowsky het woord).

9 november 1989: Terwijl binnen de SED-top nog vergadert over een praktisch niet meer te omzeilen liberalisering van de geldende reisbeperkingen, deelt politburo-woordvoerder Schabowsky buiten aan journalisten en andere belangstellenden alvast mee dat Oostduitse burgers op korte termijn zonder visum naar het Westen mogen reizen. Op de nadere vraag ofdus ook de Muur in Berlijn nu open is antwoordt Schabowsky (tot latere schrik van het politburo): 'ja'. Kort daarna zijn honderdduizenden West- en Ostberlijners verenigd in een volksfeest dat de al weken klaarstaande televisiecamera's over de hele wereld laten zien.

13 november 1989: Hans Modrow wordt DDR-premier in plaats van Willi Stoph.

28 november 1989: Kanselier Kohl ontvouwt in de Bondsdag zijn tien-puntenplan, een gefaseerd scenario voor een omzichtige weg naar enige vorm van Duitse eenwording. Kohl krijgt uit bevriendehoofdsteden als Parijs, Londen en Den Haag het verwijt dat hij te weinigaan vooroverleg heeft gedaan. Oostduitse demonstranten zien dat anders, zij gaan voor het eerst massaal 'Deutschland einig Vaterland! en Wir sind ein Volk!' roepen.

3 december 1989: enkele dagen nadat de leidende rol van de SED uit de Oostduitse grondwet is geschrapt treden Egon Krenz, het politburo enhet Centraal Comite van de SED en bloc af. Vier dagen later beginnende maandagse overlegrondes tussen het kabinet-Modrow en oppositievertegenwoordigers aan de Ronde Tafel;

19 december 1989: bij een bezoek aan Dresden neemt kanselier Helmut Kohl zijn eerste bad in een Oostduitse menigte. Hij blijkt voor honderdduizenden even populair als het thema van de Duitse eenheid, een min of meer gelijktijdig bezoek van Francois Mitterrand aan Ost-Berlijn verloopt nagenoeg onopgemerkt.

22 december 1989: Na 28 jaar wordt in Berlijn de Brandenburger Tor weer geopend.

10 februari 1990: Gorbatsjov verzekert Kohl en zijn minister van buitenlandse zaken Genscher in Moskou dat de Duitsers zelf over het tempo en de interne voorwaarden van hun eenwording mogen beslissen. In dezelfde maand wordt afgesproken dat Bonn en Oost-Berlijn over de 'externe' kanten daarvan met de Grote Vier zullen overleggen in een serie twee-plus-vier-conferenties.

13 februari 1990: Kohl heeft Modrow in Bonn op bezoek, hij weigert de SED/PDS-premier 15 miljard mark mee te geven maar belooftde DDR, tot schrik van de Bundesbank, een snelle monetaire unie, de datum daarvan zal 1 juli worden.

18 maart 1990: de door Kohls Westduitse CDU haastig in elkaar gezette Alliantie voor Duitsland, waarin de Ost-CDU, een vroegere 'blokpartij', de spil is, wint de eerste vrij parlementsverkiezingen even ruim als verrassend. De Ost-SPD, favoriet in de enquetes, staat met haar Westduitse zuster voor een raadsel. En daarna ook voor een probleem, namelijk of zij naast de PDS in de oppositiebank moet gaan zitten of onder CDU-premier De Maiziere in een coalitie. Het wordt, voorlopig (tot augustus), het laatste.

18 mei 1990: het Duits-Duitse staatsverdrag dat de monetaire, sociale eneconomische unie per 1 juli regelt wordt getekend.

15/16/17 juli: Kohl en Gorbatsjov komen tot een doorbraak, die zij in het Kaukasische Sjelesnovodsk bekend maken. Zij spreken ondermeer af dat het verenigde Duitsland NAVO-lid kan zijn en dat de Sovjet-troepen uit de DDR worden teruggetrokken. Er komt een Duits-Russisch breed vriendschapverdrag, de Westduitse kas rinkelt opnieuw krachtig.

19 augustus 1990: Na weken bijna-crisis verlaat de SPD het DDR-kabinet van Lothar de Maiziere.

12 september 1990: In Moskou wordt de laatste twee-plus-vierconferentie afgesloten met onder meer een verdrag dat de Duitse hereniging en volle soevereiniteit bepaalt op 3 oktober, vandaag.