Weduwe verricht doop van Andrej Sacharov-brug; Laatste Rijnbrug vernoemd

Jelena Bonner, de weduwe van de Russische dissident en Nobelprijswinnnaar Andrej Sacharov, is niet te stuiten. Tijdens de anderhalf uur durende lunch zaterdagmiddag in Arnhem geeft zij in rap tempo haar mening over de situatie in haar land. Terwijl de persconferentie pas voor het eind van de middag is gepland.

Bonner was dit weekeind op uitnodiging van het gemeentebestuur naar Arnhem gekomen om daar de nieuwe Rijnbrug om te dopen tot 'Andrej Sacharov-brug'.

Behalve Bonner waren ook de burgemeester van het Engelse Croydon en de loco-burgemeester van het Oostduitse Gera naar Arnhem gekomen. Met beide steden onderhoudt Arnhem sinds jaren een vriendschappelijke band.

De Sacharov-brug is de laatste van drie Rijnbruggen die zijn vernoemd naar historische figuren: John Frost, de Engelse luitenant-kolonel die een vooraanstaande rol heeft gespeeld tijdens de operatie Market-Garden in 1944 en Nelson Mandela.

Navraag leert dat mevrouw Bonner het maar zo-zo vindt dat de naam van haar overleden echtgenoot op een lijn wordt gesteld met die van Mandela, wiens ANC de gewapende strijd niet schuwt terwijl Sacharov de geweldloze weg predikte. 'Maar alle drie hebben op hun manier voor hetzelfde gevochten: vrede, vrijheid en mensenrechten, ' zegt burgemeester mr. P. Scholten. Bonner zelf wilde er niet op ingaan.

Na haar aankomst op Schiphol, vrijdagmiddag, ging het niet meteen richting Arnhem, maar richting Wassenaar en vandaar naar Huis ten Bosch waar mevrouw Bonner door koningin Beatrix werd ontvangen. De ontmoeting, die tot het laatste moment geheim was gehouden, duurde een uur. Over het besprokene werden geen mededelingen gedaan, behalve dat het gesprek 'in een ontspannen sfeer' was verlopen.

Ze is ontspannen, maar als ze begint te praten over de toestand in haar land klinkt veel bitterheid door in haar stem. Ze richt tijdens de lunch voorafgaand aan de doopplechtigheid haar pijlen vooral op president Gorbatsjov.

Een militaire coup? Die is volgens Bonner vorige week al gepleegd. 'Een coup, gepleegd door Gorbatsjov die nu bij volmacht regeert. Met de onzichtbare steun van het militaire apparaat, want dat is het met hem eens.

Perestrojka? 'Het Westen is al vijf jaar heel gelukkig omdat er bij ons perestrojka is, maar datzelfde Westen wil niet inzien dat in de afgelopen jaren op binnenlands terrein de situatie alleen maar slechter is geworden.'

Voor de boeren bijvoorbeeld: 'Hebben we een goede oogst, hij wordt niet binnengehaald. Doen de boeren dat wel, wat moeten ze dan met hun geld? Er valt toch niets te kopen!'

De levensstandaard is de afgelopen jaren gedaald en tegelijkertijd is de politieke macht van Gorbatsjov versterkt, aldus Bonner. 'Hij is niet alleen president van de Sovjet-Unie, hij is ook secretaris van de partij. En niet zomaar een partij maar een partij die verantwoordelijk is voor wat zich de afgelopen zeventig jaar in mijn land heeft voorgedaan.' En juist het feit dat de partij nog bestaat is volgens Bonner het grootste obstakel voor het volk om te geloven dat er echt wat zal veranderen.

Er bestaat, zegt ze, een direct verband tussen honger en totalitarisme. En de fout van Gorbatsjov is volgens haar dat hij op een centralistische manier de macht uitoefent in plaats van oog te hebben voor de afzonderlijke republieken.

'Kijk naar Afrika: overal is daar honger, behalve in Zuidelijk-Afrika.' Aan de tafel klinkt beschaafd gemor. 'Maar in Kenia wordt toch geen honger geleden?' werpt de burgemeester van Croydon tegen. 'Nee, maar Kenia is ook geen totalitair geregeerd land, ' repliceert Bonner.

Ze heeft de stellige indruk dat niet alleen onder het volk maar ook onder intellectuelen een groeiende afkeer bestaat van Gorbatsjov. 'Niemand gelooft meer in wat hij zegt. De intellectuelen zijn opgehouden hem te steunen. Hij zwemt tegen de stroom in. De republieken willen onafhankelijkheid, maar Gorbatsjov heeft de macht en dwingt ze te doen wat hij zegt.'

Rolf Rauch, loco-burgemeester van Gera, houdt op met luisteren. De kritiek van Bonner gaat hem te ver. Na de lunch zegt hij: 'Ze gaat aan de realiteit voorbij. Rusland valt uit elkaar wanneer Gorbatsjov de touwtjes uit handen geeft. Dan wordt het land onregeerbaar. Die man is geen Lenin. Hij wil geen macht om de macht. Ik verheerlijk hem niet hoor, maar ik ben er van overtuigd dat hij heel wat verstandiger is dan onze koning Honecker was.'

De overgang van totalitarisme naar democratie is een van de thema's die volgend jaar aan bod komen tijdens het Sacharov-congres dat op 25 mei in Moskou begint. Dan is het zeventig jaar geleden dat Sacharov werd geboren. Bonner verwacht 500 deelnemers uit binnen- en buitenland. 'We kunnen niet doorgaan met Gorbatsjov. Die zal het niet leuk vinden, een congres dat de naam van mijn overleden man draagt. Het is niet de instelling van Gorbatsjov om het gevoel voor Sacharov onder het volk te versterken. Hij plaatst zichzelf liever in het middelpunt.'

Tijdens haar toespraak ter gelegenheid van de doop van de brug stelt ze tot haar tevredenheid vast dat de brug ook klaar is. 'In mijn land bestaat de gewoonte om van alles te willen vieren en om plannen te maken om vooral op tijd met de bouw van iets klaar te zijn, maar je hoort er meestal niets meer over.'

    • Anneke Visser