Veel Oostduitse burgers voelen zich nog steeds niet vrij; DDRbij de psychotherapeut

BERLIJN, 1 okt. Na de opening van de Muur is het zeker niet rustiger geworden in de weinige instellingen van de DDR waar psychotherapie bedreven wordt. 'Voor veel burgers is de maatschappelijke omwenteling bedreigend', zegt de 47-jarige Hans Joachim Maaz, 'chef-arts' van een psychotherapeutische kliniek van de evangelische kerk in Halle. 'Bij velen bestaat de wens afhankelijk te blijven, heerst agressieve teleurstelling over het uitblijven van nieuwe autoriteiten. Sinds de opening van de grenzen hebben we patienten die hebben gemerkt dat ze niet alleen maar uiterlijk niet vrij waren. Ze moesten vaststellen dat ze het altijd nog niet zijn. Geen van hen weet met de nieuwe vrijheid iets aan te vangen.'

Over het therapeutisch effect van de grensopening en de invoering van D-mark en markteconomie is de DDR-psychiater uitgesproken sceptisch. 'De mensen hebben zich ingebeeld dat ze alleen de D-mark en de vereniging met de Bondsrepubliek nodig hebben en dat het hun dan beter zal gaan.' Zoals een psychiater betaamt, ziet hij een diepere grond voor de 'zee van psychische ellende' die de DDR al tientallen jaren is. In zijn boek 'Der Gefuhlsstau', vermoedelijk het meest onthullende boek tot nu toe over de DDR, heeft hij de grondoorzaak beschreven: een vanaf de geboorte actief systeem van gevoelsonderdrukking, dat met behulp van reele angst voor bestraffing en irrationele bedreigingen de burger dwingt tot het verdringen van gevoelens.

'Bijna iedere DDR-burger heeft een manier gevonden om met het systeem te leven en een relatieve innerlijke rust gevonden, doordat hij precies de verwachtingen en wensen van zijn ouders of de maatschappij vervulde, die het aangepaste gedrag met erkenning beloonde.'

Zelfbevrijding, meent Maaz, was en is slechts weinigen in de DDR gegeven te pijnlijk is het zich de gehele onderdrukking uit de kindertijd te herinneren. 'Men neemt liever de neurose hoofdpijn, huwelijkscrises, seksuele storingen, hart- en vaatproblemen voor lief dan dat men bereid is kennis te nemen van de gehele waarheid over beperking, vervorming en verkeerde ontwikkeling.'

Maaz was de bekendste psychotherapeut van een land, de DDR, waar deze discipline officieel helemaal niet bestond. Inmiddels reikt zijn roem tot over de DDR-grenzen.

Pag.5: Vervolg

De zaal van de Westberlijnse volksuniversiteit waar Maaz vorige week een lezing hield, was bomvol. In Halle, waar hij sinds 1981 praktiseerde, werd officieel over 'psychodynamica' gesproken. Wat de DDR-overheden verder geruststelde, was dat uitsluitend groepsbehandeling plaatshad, in het bekende 'socialistische collectief' dus.

Maar dan nog mocht psychotherapie alleen onder de hoede van de kerk, wat geenszins alleen maar voordelen had. 'Aanvankelijk verschenen pamfletten over ons 'duivelswerk', later ontstonden ook conflicten over het ontbreken van kerstening en onmiddellijke troost bij ons werk. Ik heb de ons begeleidende dominee voor 'onze partijsecretaris' uitgemaakt.' Maaz heeft ook zijn twijfels over de prominente rol van veel geestelijken bij de omwenteling vorig jaar in de DDR: 'De autoriteiten van de 'Wende', de dominees, hebben zelf in hoge mate neurotisch gehandeld door steeds maar de mensen op te roepen geweld te vermijden. De meeste mensen hebben geweld met agressiviteit verwisseld en gedacht dat ze niet agressief mochten zijn, niet de macht mochten grijpen.'

Zo komt het onder andere 'dat we niet onszelf hebben bevrijd, maar zijn bevrijd. Met de grensopening van 9 november was het democratiseringsproces in de DDR ten einde. Sindsdien loopt, op het niveau van het individu, 'de verdringing van de gevoelens weer op volle toeren', aldus Maaz.

Verbijten

De onderdrukking van de gevoelens begon vroeg in de DDR al door het optreden van de ouders, zelf slachtoffer van repressieve opvoeding, en in de creche, waar bijna tachtig procent van de kinderen na hun eerste halfjaar terecht kwam, gevolgd door de kleuterschool vanaf het tweede levensjaar. Kenmerkende raadgevingen van de DDR-opvoeding zijn volgens Maaz: 'Stil zijn! Huil niet zo! Wat moeten de mensen denken! Beheers je! Wees dapper! Wees flink, beleefd, nauwgezet! Heb eerbied voor ouderen en volwassenen!'

Het was de voorbereiding op een leven in een maatschappij waarin het vermogen zich te verbijten eerste voorwaarde tot overleven leek. 'De partij heeft altijd gelijk', was niet voor niets een van de meestgezongen DDR-propagandaliederen en legio zijn nu af en toe in de DDR weer iets van vrije discussie te merken is de persoonlijke verhalen over hoe een kritische opmerking, een gewaagd inzicht of zelfs maar een uiting van spontaniteit iemands carriere brak, maatschappelijke ondergang betekende.

De politieke politie, de Stasi, vormde met 85.000 employes en nog zo'n half miljoen regelmatige informanten in de DDR zeker een geweldige macht, maar het voornaamste wapen van deze organisatie was toch de angst, betoogt Maaz, 'de latente angst, een onbewuste geestelijke spanningstoestand, die ontstaat uit onbevredigde basisbehoeften en verboden gevoelens. Ook reele, maar niet toegegeven schuld versterkt latente angst.'

De vier weken in oktober 1989, de zogeheten Wende, hadden voor de DDR-burgers therapeutische werking, aldus Maaz. Hij beschrijft hoe in zijn woonplaats Halle de demonstraties steeds een hogere autoriteit tot mikpunt namen: eerst naar het gemeentehuis, de week daarop naar het partijhoofdkwartier en tenslotte dan met al veel minder demonstranten dan bij de twee vorige gelegenheden naar het plaatselijk Stasi-hoofdkwartier.

'De grensopening heeft aan deze zelfhulp een einde gemaakt. Door de krenkende vergelijking met de Bondsrepubliek is de welstand helaas tot een allesoverheersende vraag geworden. Maar in laatste instantie is welstand toch niet meer dan een compensatie van innerlijke nood. En inmiddels ervaar ik hoe de teleurstelling om zich heen grijpt.' De grote haast, zegt Maaz, waarmee DDR-politici de aansluiting met de Bondsrepubliek hebben voltrokken 'is niet veel anders dan een afweermechanisme, om een discussie over waarden in de kiem te smoren'.

Dit artikel is voornamelijk gebaseerd op Maaz' 'Der Gefuhlsstau', ein Psychogramm der DDR. Argon-Verlag Berlijn 1990.

    • Raymond van den Boogaard