Schitterend begin van grote Messiaen-serie van de Vara-matinee

'Men hoeft slechts twee lappen pianomuziek van Messiaen gehoord te hebben, om te weten dat hij de ware Jozef niet is', oordeelde het tijdschrift Mens en Melodie in 1947. Weliswaar speelde zijn echtgenote Yvonne Loriod verrukkelijk mooi, maar dit mocht niet baten. 'Want voor wij zijn muziek gaan beluisteren, kijken wij naar de opschriften, en wanneer daar Visions de l'amen staat, zijn wij geneigd te vragen: 'Wat bedoelt meneer hier eigenlijk mee?'

Maar inmiddels is in de Verenigde Staten een berg naar hem genoemd (Mount Messiaen) en reageerden de bezoekers op het eerste concert van de serie-M 'Hommage aan Olivier Messiaen' in de Vara-matinee geboeid op de wonderbaarlijke maar toch inmiddels geheel geaccepteerde klankwereld van de meester.

Aanvankelijk wilde Messiaen in de jaren '70 met een compositie bijdragen aan de 200-jarige herdenking van de Declaration of Independence, maar zoals wel vaker bij deze componist, raadpleegde hij niet zonder opmerkelijk gevolg een encyclopedie zo ontdekte hij reeds eerder de rijk geschakeerde Indiaase ritmiek en werd getroffen door de bijkans afschrikwekkende schoonheid van de canyons van Utah. Aldus ontstond Des canyons aux etoiles, een suite van twaalf delen in honderd minuten tijdsduur voor solopiano, sterk bezette blazers- en slagwerksectie met slechts dertien strijkers.

Had de auteur van het gewraakte artikel in Mens en Melodie hieruit het vijfde deel gehoord ('Cedar Breaks en de gave van de vrees') dan had hij ongetwijfeld gevraagd wat meneer bedoelde met de toelichting 'de vervanging van de angst door de vrees opent een venster op de aanbidding'? En hij was ongetwijfeld opgestapt na het beluisteren van effecten als de krassend langs de kam strijkende contrabas, de kwakende oprisping van de trompet in een bespeling van uitsluitend het mondstuk, de geheimzinnig ijlende fluittoon die ontstaat door het strijken langs een cymbaal: uiterst fantasierijk en beeldend surrealistisch als een soort van Hieronymus Bosch-muziek. Maar hoe fantastisch ook, bij Messiaen wordt alles muziek, Messiaen schept als geen ander zijn objecten in puur muzikale vorm.

Misschien dat zaterdagmiddag alleen de windmachine te realistisch los van het geheel bleef, als een on-ingevoegd object. Voor het overige kwamen alle ensembles tot een schitterende synthese en er werd zeldzaam toegewijd gemusiceerd, bijvoorbeeld in de intieme zang van de ster Aldebaran (deel acht), die herinnert aan de Jardin du sommeil d'Amour uit de Turangalila-symfonie. Het vogeltrio uit de symfonie voor piano, fluit en klarinet is hier vervangen door piano, picolo en glockenspiel: Des canyons aux etoiles is veel extremer en heller van klank dan de symfonie.

Werd dit eerste concert in de serie geheel bepaald door slechts een werk van Messiaen, in het vervolg wordt de componist geconfronteerd met verwante werken, zoals een nieuw pianoconcert van Ton de Leeuw en aan het tweede concert op 20 oktober gaat zelfs een kamermuziekmanifestatie in de Kleine Zaal vooraf.