Duitse protestanten in het nauw

Op drie oktober, wanneer in het hart van Europa de Duitse eenheid wordt hersteld, zal er geen feestgelui uit de galmgaten klinken. Het is al teleurstellend dat de presidenten, die de Duitse eenheid mogelijk maakten, verstek laten gaan. Gorbatsjov, Bush, Mitterrand en zelfs de Engelse premier Thatcher, die na de affaire-Ridley toch iets had goed te maken, blijven weg. Des te pijnlijker voor Bondskanselier Kohl, dat zijn oproep aan de kerken van West- en Oost-Duitsland om op die feestdag de klokken te laten luiden, door de geadresseerden overdreven werd geacht omdat, aldus het motief, alleen op kerkelijke feestdagen wordt gebeierd.

Er zit wel meer achter. De nieuwe Duitse eenheid is geen reden voor de kerken om feest te vieren. Toch komt die eenwording tot stand in het kader van de Europese 'bevrijding'. In Polen en Tsjechoslowakije heeft de katholieke kerk onmiskenbaar haar bijdrage geleverd. Lech Walesa zei onlangs nog in de tv- serie 'Het andere Europa': 'Dankzij de (katholieke) kerk heeft dit land het overleefd'. In Roemenie en in de DDR was de 'Evangelische Kirche' politiek bijzonder actief. Haar predikanten namen het voortouw bij de omwenteling vorig jaar en de eerste politieke bijeenkomsten werden in hun kerken gehouden. In de DDR overheerste de staatkundige en economische aansluiting bij de Bondsrepubliek echter zo dominant, dat de democratische idealen van de dominees daardoor verbleekten.

Door de eenwording krijgen de protestantse kerken een lichte meerderheid in het grote Duitsland, terwijl nu de katholieke kerk in West-Duitsland groter in aantal is dan de protestantse kerken samen. Men vreest echter, dat de nieuwe statistische werkelijkheid niet bevorderlijk is voor de oecumenische toenadering. Op de jaarlijkse synode in Berlijn van de 'Evangelische Kirche der Union', werd onomwonden verklaard, dat de katholieke kerk de neiging had om 'das Christliche zu monopolisieren und zu hegemonisieren'. De Italiaanse Waldenser theoloog Paolo Rica, die deze waarschuwing deed, werd niet tegengesproken. Men realiseerde zich, dat het bredere verband van de ongeveer 320 miljoen inwoners van de Europese gemeenschap 199 miljoen katholieken omvat tegen slechts 70 miljoen protestanten. Voor Europa als geheel zijn de cijfers nog ongunstiger. Op een totaal van 781 miljoen mensen zijn er 255 miljoen katholiek en 83 miljoen protestant. De DDR-burgers zullen zich bovendien voorlopig als tweederangs gelovigen blijven beschouwen. Die terughoudendheid is terecht, zeker nu Paus Johannes-Paulus II bij zijn triomfantelijk bezoek aan Tsjechoslowakijke, voor volgend jaar een Europese Bisschoppensynode heeft aangekondigd. Was het geen gebaar geweest, wanneer juist deze eerste bijeenkomst van de kerken na zoveel omwenteling oecumenisch was ingericht?

Er zijn al besprekingen gevoerd op organisatorisch vlak. Het nieuwe Duitsland incorporeert de katholieke diaspora-bisdommen in de DDR in de Duitse bisschoppenconferentie en Karl Lehmann, bisschop van Mainz, blijft de voorzitter. Bij de protestantse kerken is de coordinatie ook al gaande. De 'Landeskirchen' willen naar Westduits model ook al op korte termijn overgaan tot de invoering van de kerkbelasting. Wat dat betreft is er meer economische dan oecumenische samenwerking met de katholieke kerk. Dit is des te merkwaardiger, omdat in West-Duitsland steeds meer aandrang wordt uitgeoefend op de politieke partijen om de kerkbelasting af te schaffen. Uit een onderzoek van het blad 'Stern' blijkt, dat 47 procent het tegenwoordige systeem wil handhaven en dat 35 procent pleit voor afschaffing. Bij de protestanten wil 55 procent en bij de katholieken 49 procent alles bij het oude laten. Volgens het comite 'Christenrechte in der Kirche' zou het een gemiste kans zijn, wanneer deze zaak niet bij gelegenheid van de Duitse eenheid aan de orde komt.

De grootste angst bij de kerken is er voor de toenemende secularisatie als gevolg van de Duitse eenheid. In de DDR maken de praktizerende katholieken slechts 1 procent van de bevolking uit en de praktizerende protestanten komen niet hoger dan 2 procent. Ondanks alle conservatieve maatregelen van Westduitse kerkleiders is daar de secularisatie, vooral in de grote steden, ver voortgeschreden. Dat betekent: verlies van sociale verbondenheid, geen consensus over normen en waarden en geen levensbeschouwelijke basis voor persoonlijk engagement.

Op de dag van de Duitse eenheid worden er geen klokken geluid.