Springen

Den Haag is niet de ergste stad op het gebied van zwartrijden. In Amsterdam wordt een kwart van de ritten in bus, tram en metro niet betaald, in Rotterdam maar een paar procent. Den Haag zit er tussenin met tien procent. Dat scheelt het openbaar vervoer in de residentie zes miljoen gulden per jaar, terwijl bijna tien miljoen gulden wordt uitgegeven aan controle. Een van de kieren in de verflodderende rechtsstaat waar de premier het over had.

Om tien voor zeven is het raak. De tram is nog niet echt vol. Een langharige jongen (excusez le cliche, er volgen er meer) schiet naar de uitgang van lijn 12. Te laat. De 'informatie- en controle-ambtenaren' van de Haagsche Tramweg Maatschappij staan voor de deur. Geen kaartje betekent sinds 1 augustus 102 gulden contant. Als je gepakt wordt.

Twee anderen op die rit richting Duindorp hebben ook geen afgestempelde strippenkaart, maar wel een verhaal. Hun fietsen zijn gestolen, ze hebben de doorgezaagde kettingen nog bij zich.

Ervaren controleurs kennen behalve het smoezenboek ook de drijfveren van de zwartrijder. Het zijn in de eerste plaats de 'sociaal zwakkeren', zoals zij dat noemen in de welzijnstaal anno vandaag.

De tweede groep niet-betalers is die van de 'kansberekenaars'. Een of twee keer in de maand een boete van 26,50 betalen woog voor augustus in ieder geval op tegen een maandabonnement van 65 gulden. Nu mevrouw Maij (met boetekleedje richting de collega op justitie) de boete heeft verhoogd tot honderd gulden is de gok op het eerste gezicht minder aanlokkelijk.

En dan is er de losse coalitie van burgers die vinden dat het openbaar vervoer gratis hoort te zijn. Een soort witkar in lijndienst. Al timmert de Bond van Zwartrijders niet meer aan de weg, aanhangers zijn er nog steeds genoeg. De Nederlandse geschiedenis werd volgens Jan Romein gemaakt door dissidentenbewegingen. Nu de bom en de apartheid afgetakeld zijn als verzetsobjecten blijft de alledaagse dissident van de jaren '90 niet veel meer over dan zwart- en door rood licht rijden.

De praktijk van het geval is overigens niet zonder zorgen. Al zegt een IC-er dat het hem 'de boom zal groeien' als hij wordt uitgescholden, het ontgaat hem niet wanneer een uitstapper bij een halte van lijn 11 roept: 'Ha, daar hebben we de HTM-NSB. Jullie zijn veertig jaar te laat.'

De nieuwe boete heeft nog niet merkbaar geleid tot meer agressie. Die was zonder de Maij-maatregel ook al voelbaar. In Rotterdam hebben controleurs vorig jaar 64 keer lijfelijk geweld moeten ondergaan. In Den Haag kan een vrouwelijke collega dit werk nooit meer doen: zij is integraal de tram uitgegooid door een aanhanger van een van de bovenstaande theorieen.

Een andere Haagse controleuse vervult voorlopig op krukken kantoortaken bij de HTM. Bedreigingen met messen en het met de vlakke hand inslaan van de ruiten zijn kenmerkend voor koop- en disco-avonden. Dat betekent dat avonddienst op donderdag, vrijdag en zaterdag zo gevaarlijk is dat IC-ambtenaren zich beperken tot aanwezigheid en het in goede banen leiden van het gedrang.

Toen de HTM het probleem in februari '87 grondig wilde aanpakken bleek de stad daar niet rijp voor. Een flink controle-team stapte aan boord van een beruchte tram op zwartrijspitsuur, de deuren werden dichtgedaan zodat niemand kon ontsnappen, en een HTM-bus stond klaar om iedere betrapte zwartrijder af te voeren voor administratieve of justitiele afhandeling. De oogst was een onvrijwillige busrit voor 175 zwartrijders. De Gemeenteraad stond op haar kop. De wethouder moest beloven dat het niet meer zou voorkomen.

Helemaal laten waaien van de wanbetaling op die avonden hoeft tegenwoordig niet meer nadat men een directeur op zo'n avonddienst had geinviteerd. Hij kon meestal de tram niet eens in: de 'springers' (reizigers die het rijtuig verlaten bij het signaleren van een controleploeg) vlogen hem om de oren.

Sindsdien hoeven de IC-ers hun werk iets minder op kousevoeten te doen. Volgende maand gaan zij weer een paar keer met een flinke ploeg de tram in, deuren dicht en schrijven maar. Buiten zulke hoogtijdagen werken zij meestal zonder spoedvertrekkers al te nadrukkelijk te blokkeren.

Dat blijkt onderweg. Bij iedere verschijning van de ploeg ontspringen er wel een paar de dans. De HTM-ambtenaren nemen geen beschrijvende woorden in de mond ten aanzien van hun klantenbestand, maar met open ogen valt waar te nemen dat het vaak mensen zijn wier opa en oma niet in Nederland woonden.

In Amsterdam wordt een percentage van 70 genoemd voor de gepakte zwartrijders die een verkeerde naam en adres opgeven. De Haagse controleurs zijn daar sterk op gespitst. Ieder adres dat zij niet vertrouwen wordt per portofoon doorgegeven naar de centrale. De computer geeft snel antwoord: 'postcode bestaat niet', of 'in orde'. Blijft de twijfel knagen dan kan de IC-er tot aanhouding over gaan.

Met een stevige arm helpen twee aspirant-IC-ers (de opleiding duurt ongeveer een jaar, maximum-salaris 3278 gulden, plus maximaal 500 gulden toeslag voor onregelmate diensten) twee Surinaamse jongens naar een Schevenings politiebureau. Daar zit een politieman tevens hulp-officier van justitie. Het groepje van vier controleurs en twee zwartrijders moet twintig minuten op de gang wachten het hele bureau zit om de tafel voor overleg. Als het zo ver is, staat de eerste verdachte binnen een minuut weer buiten. De hulp-ovj vertrouwde hem wel. De tweede gast, die in de tram weigerde zijn naam te noemen, heeft een grote mond en mag de box in. Zijn gegevens worden nagetrokken bij Bevolking op het stadhuis. Ook die blijken te kloppen. De celdeur zwaait weer open.

De jonge controleurs hadden pech met hun intuitie. Een krijgt van de laatste vertrekker de observatie: 'Kankerbloedhond. Zielig, dat ben je. Jou krijg ik nog wel.'

Waarna de twee IC-ers een Aanhoudingsformulier in achtvoud moeten gaan tikken op een oude Remington. In totaal is de ploeg drie kwartier uit de tram.

Tussen recht en rechtshandhaving loopt een smal pad, maar de kaartverkoop bij de HTM is in augustus en september omhoog geschoten, volgens sommige tellingen met achttien procent. Het aantal boetes is gedaald en het oude record opbrengst per maand van het IC-team (17.000 gulden) is in augustus verdubbeld: 35.000 gulden.