Chrysanten

In een recente, of recent heruitgegeven, bundel gedichten over tuinen, De tuin (1), ontdekte ik een aangrijpend gedicht van J. Slauerhoff. De titel, toepasselijk voor deze tijd van het jaar, is 'Chrysanten in den oostelijken tuin' en het is een van Slauerhoffs 'vertalingen' van Chinese poezie. Het oorspronkelijke gedicht is Dong yuan wan ju (Het genieten van chrysanten in de oostelijke tuin), door Bai Juyi (bij velen misschien beter bekend als Po Tsju I).

Bai Juyi (772-846) is in het Engels bekend geworden door de vertalingen van Arthur Waley (2), die een speciale verwantschap met hem voelde en er bijna in slaagde een Engelse dichter van hem te maken. Het lezen van het Chinese origineel, als men Waley's vertalingen kent, is een eigenaardige belevenis; bijna of men Waley in het Chinees leest. Dat maakt Slauerhoffs versie nog interessanter, want hij kende geen Chinees en vertaalde naar het Engels van Waley (dat overigens door tijdgenoten van Slauerhoff als Du Perron maar 'onuitstaanbaar van droogheid' werd gevonden) (3). Het is zoals het doorfluisterspel 'Chinese Whispers': zien wat er van de oorspronkelijke boodschap over is nadat een rij mensen die elkaar in het oor hebben gefluisterd.

Welnu, er is niet veel Waley meer bij, en ook niet veel Bai Juyi trouwens. Het is verleidelijk om te zeggen dat alleen de titel niet is veranderd, maar dat is een beetje onsportief; de achtergrond is ook min of meer dezelfde. Voor de rest is, met de toevoeging van een halve regel hier, en een paar adjectieven daar, een radicale verandering van betekenis in het midden en het weglaten van drie regels aan het eind, de stemming van het gedicht door Slauerhoff volledig getransformeerd: van berustend en zelfs betrekkelijk hoopvol, tot wanhopig en vertwijfelend. Niet een vertaling dus, eerder een exercice de style: ' herschrijf het gedicht, maar nu in de romantische toonaard'.

Slauerhoffs stemming is dadelijk voelbaar. In Waleys versie luiden de eerste vier regels:

Het begin is bij Slauerhoff al meteen onherstelbaar. ' Ik weerhield ze niet' is een eigen toevoeging: noch in het Engels, noch in het Chinees staat er iets dat daar in de verste verte op lijkt. 'Leed en teleurstelling' is op dezelfde wijze veel dramatischer dan 'sadness and loneliness', hetgeen eerder een voorbeeld is van Engelse (of Chinese) matiging.

In zijn beschrijving van de tuin heeft Slauerhoff een van Waleys minder geslaagde regels -' The autumn lettuce is tangled and turned to seed' - oneindig veel mooier, maar ook totaal anders gemaakt. 'Overgroeid' zou dichter bij het Chinees zijn dan 'turned to seed'; maar 'verrot en uitgeroeid' komt uit een heel ander universum. Niet alleen is Slauerhoffs stemming veel zwartgalliger, ook de herfst lijkt te zijn voortgeschreden naar een veel radicaler stadium.

Zelfs de chrysanten worden in het Hollands dramatischer; Waley's 'few chrysanthemum-flowers / that have newly opened beneath the wattled fence' klinken vrolijker, meer of een tuinman voor ze had gezorgd, dan Slauerhoffs eenzame bleekzuchtige chrysant, die, zo lijkt het, slechts bij toeval aan de dood is ontsnapt. Troosteloos en verwaarloosd ligt de romantische tuin erbij; de Chinese tuin wordt ook onder ongunstige omstandigheden tenminste nog verzorgd.

Wanneer het op drinken aankomt, en dat komt het vaak in Chinese gedichten, lopen de twee versies drastisch uit elkaar. Waar Slauerhoff zijn beker op zijn Hollands in een teug leegt, zijn Waley en Bai Juyi meer ingehouden:

Slauerhoff moest nu ook een latere passage veranderen: bij hem volgde zorgeloosheid op het drinken, maar bij Bai Juyi begon het al daarvoor:

    • Sarah Hart