Buster Keaton en de wereld volgens Barbarber

Geamuseerd zitten de drie redacteuren J. Bernlef, G. Brands en K. Schippers van het legendarische tijdschrift Barbarber aan een tafel in een appelboomgaard.

J. Bernlef verontschuldigt zich dat hij ooit een boek over de quantummechanica gelezen heeft, maar ja, het is nu eenmaal gebeurd. In dat geleerde boek las hij dat Einstein de relativiteitstheorie heeft ontwikkeld vanuit de beginnershouding. Hij kon nog verbaasd zijn over iets dat voor deskundigen heel normaal was. Op deze manier is ook Barbarber ontstaan. Een paar jongens die net van de HBS kwamen, ontdekten dat er nog een andere wereld bestond dan die van de dansles. Ze luisterden naar jazzmuziek, verzamelden kunstkaarten en keken ernaar alsof het dirty pictures waren. Uit baldadigheid maar ook omdat ze op luchtige wijze met Dada hadden kennisgemaakt, gaven J. Bernlef, G. Brands, F. Jacobsen en K. Schippers in 1958 het eerste nummer van BBB uit. Na twee nummers haakte Jacobsen af en de drie anderen gingen tot 1971 door, 87 nummers lang. Op het eerste nummer na hadden alle afleveringen de opvallende later door Provo geimiteerde vorm van een in de lengte gevouwen stencilpapier. Onlangs verscheen een bloemlezing uit het tijdschrift, aangevuld met teksten die in BBB hadden kunnen staan.

De drie vertellen aan Alexander Oey en Ad Fransen dat Buster Keaton hen meer beinvloed heeft dan alle literatuur bij elkaar. De zon schijnt fel in de boomgaard, anders zou je denken dat Schippers zijn ogen bijna dicht knijpt om 35 jaar terug in de tijd te gaan: 'Wij zijn opgegroeid in Amsterdam Oud West waar de straten grauw waren.' Ondertussen zien we een van die straten, de huizen zijn er net gezandstraald.

Dat BBB een doorgeefluik voor onbekende moderne kunst was, zoals een commentaarstem zegt, is wat ernstig uitgedrukt voor een zelf gestencild en ook zelf betaald (veertig gulden per nummer) blaadje met een oplage van honderd exemplaren. BBB was een beetje anarchistisch maar ook mild. Bernlef vertelt dat het Fonds voor de Letteren geen subsidie wilde geven nadat de redactie een jaargang had opgestuurd waarin ook een nummer zat dat uitsluitend behangselstalen bevatte. 'En gelijk hadden ze!' schateren de redacteuren.

We zien prachtige televisieopnames uit 1965. Brands zit in een warenhuis tussen een voorraad opgerolde tapijtjes en verklaart de wereld volgens BBB. Bernlef legt op de beddenafdeling van de Bijenkorf uit hoe de werkelijkheid ervaren kan worden.

Gelukkig hebben Fransen en Oey niet alleen voor de nostalgie gekozen. Alsof ze een nieuwe aflevering van het tijdschrift wilden maken, hebben ze voor de thematische aanpak gekozen. Humor, zo wordt met nadruk aangekondigd. Buster Keaton staat in een lange rij voor een loket te wachten. Als hij erachter komt dat zijn voorganger een etalagepop is, snelt hij vlug naar voren maar het loket valt voor zijn neus dicht. In een ander fragment vouwt hij een krant open. Waarom moet een krant zo groot zijn als we verwachten? Hij vouwt hem nog eens open, en nog eens... tot we een krant van een absurd formaat zien. 'Als het over het absurde in het werk van Magritte gaat, wordt daar lang over bespiegeld, bij Keaton niet', mompelt Schippers.

'Taal blijft altijd pogen', zo probeert de interviewer Schippers uit zijn tent te lokken. Hij wil zich daar niet te filosofisch over uit laten. Jan Hanlo vond dat je eigenlijk niet 'een bos tulpen' mocht zeggen. Als je goed om je heen kijkt zie je dat elke tulp weer anders is en dus zou je inderdaad iedere keer weer een ander woord moeten bedenken.

Als een running gag zijn door het hele programma fragmenten gestrooid van een klas mannen die oefent op het struikelen over een traptrede. De leraar is maar matig tevreden.

En Jacobsen? Het moet als een daad van eersterangs journalistiek beschouwd worden dat Anton de Goede (zie de VPRO-gids van deze week) hem heeft weten op te sporen. Hij blijkt wormenzoeker te zijn geworden in Canada. Als het niet echt waar was, had alleen G. Brands het kunnen bedenken.

Atlantis, zondag, Ned. 2, 21.06 - 21.52 uur

    • Hans Renders