Meesterlijke Repons van Boulez in Beurs van Berlage; Boulezuitgedaagd door de techniek

Het ligt voor de hand om de ontwikkeling van de twintigste-eeuwse kunst te duiden aan de hand van de tegenstelling Dionysisch-Apollinisch: intuitief en impulsief tegenover berekenend-constructief, vurig tegenover koel enzovoort. Schonberg tekende voor een fantastische kunst, retorisch-Dionysisch, Stravinski daarentegen componeerde heldere balletmuziek, als het ware met beide benen op de grond.

Met Pierre Boulez (na jaren weer in Nederland) is echter iets bijzonders aan de hand. Zijn vroege werken zijn Dionysisch in optima forma (ik denk aan de explosieve felheid van de Tweede pianosonate) maar vanaf het delicate getinkel in de cantate Le marteau sans maitre kwam hij steeds meer tot rust. Opmerkelijk: gisteravond in de Beurs van Berlage werden wij weer geconfronteerd met die oude Boulez in de Nederlandse, luid toegejuichte premiere van Repons. Na zo'n tien minuten begint de muziek te kolken en te razen in een rituele, doorgaande beweging, uitgesproken dreigend Dionysisch van karakter. En dan te bedenken dat Boulez voor Repons ons het beeld meegaf van kaarsen, die tussen spiegels geplaatst een eindloze feestzaal suggereren. Alleen al die dreigende tuba van Gerard Buquet had ze allemaal uitgeblazen.

Repons heeft als titel meer betekenissen: als antifoon of beurtzang in de middeleeuwse muziek waarbij in dit geval zes solisten, in de uiterste hoeken van de zaal opgesteld, een dialoog voeren met het orkest. Dat is samengesteld uit negen hout-, zeven koperblazers en acht strijkers, die ook onderling in gesprek zijn. Bovendien verwijst de titel naar een dialoog die de musici met de techniek voeren. Anders gezegd: Repons vertolkt het huwelijk tussen kunst en wetenschap, uitgangspunt tevens van het Institut de Recherche et Coordination Acoustique Musique (IRCAM). Boulez kreeg veel kritiek te verduren op de matige resultaten van zijn dure onderzoekcentrum en antwoordde tenslotte met deze sublieme compositie.

Al in Polyphonie X uit 1951 had Boulez geexperimenteerd met een roterende vorm: de X duidt geen Romeins cijfer aan maar tekent de plaatsing van het materiaal, en er is in Boulez' recenter werk trouwens meer te vinden in een bezinning op vroegere, misschien nog wat onrijpe ideeen. Repons is in ieder geval zonneklaar het werk van een meester. De eerste versie ontstond in 1981. Boulez was uitgedaagd door de techniek (de 4 X-computer in combinatie met de futuristisch snelle Matrix 32) die toen toch veel minder mogelijkheden kende dan vandaag. In de Beurs van Berlage kregen wij gisteren de derde versie uit 1984 voorgezet, overigens in een suggestieve belichting die met name verraste bij de inzet van de solisten. Vandaar dat Boulez aan uitbreidingen werkt, waarbij hij echter het eerste deel van Repons intact wil laten omdat het nu eenmaal op die vroegere techniek is geent.

Repons zet in met een soort beginselverklaring voor het orkest, dat in het midden van de zaal is gezeten: een vijftal zeventonige akkoorden dat het gehele materiaal bevat. De solisten leveren middels de techniek hun visitekaartje af in een snel gebroken akkoord, dat de computer langs de luidsprekers laat roteren om vervolgens circa acht seconden te doen uitklinken. Die uitwaaierende klank is heel typerend voor de compositie: verstuivend en wegschietend, glinsterend natrillend, steeds maar weer in die flitsende explosies op vaak een ondertoon van doorklinkende trillers. Pas aan het slot demonstreert Boulez de relatie met de techniek in vervormende zin. Eigenlijk is het aandeel van de signaalprocessor meer inkleurend dan muzikaal sturend. Kortom: de techniek overdondert dan ook geen moment, Boulez is een meester in de delicate aanwending.

De solisten herinneren in hun bijdragen aan de Boulez van Le marteau sans maitre: verfijnd afstandelijk, maar het orkest zorgt voor verrassend hectische stormvlagen die Repons een ronduit onheilspellend ritueel karakter geven.

De Dialogue de l'ombre double (voor de zestigste verjaardag van Berio op 28 oktober 1985) bood een luchtige opmaat, een zesdelig werkje voor klarinetsolo in dialoog met eerder opgenomen frasen op de band. De sigle initial tekent meteen al het pastorale karakter, een enkele schorre multiphonic geeft een expressionistisch accent, maar nee: dit is de Apollinische Boulez ten voeten uit. Persoonlijk verkies ik de Boulez van de obsessief dwingende Repons.

Een woord van dank voor de voortreffelijke uitvoeringen is zeker op zijn plaats, het is eenvoudigweg al een verrukking om Boulez aan het werk te zien: zo superieur musicerend, zo precies en ontspannen maakt men zelden mee, te lang hebben wij hem moeten missen.

Werken van Pierre Boulez, uitgevoerd door Ensemble InterContemporain onder leiding van de componist met diverse solisten. Gehoord: 27/9 Beurs van Berlage, Amsterdam. Herhaling aldaar 28/9.