Een schaduw met een eigen leven; Roman van Salman Rushdie

De wetenschap dat Salman Rushdie tijdens de afgelopen anderhalf jaar de moed en de kracht heeft opgebracht om een nieuwe roman te schrijven, maakt het vrijwel onmogelijk Haroun and the Sea of Stories los te zien van de omstandigheden waarin het boek tot stand kwam. Maar hoewel Rushdie in het sprookje dat hij schreef onmiskenbaar en nadrukkelijk parallellen trekt met zijn eigen verschrikkelijke situatie, gaat het, denk ik, lijnrecht tegen zijn bedoelingen in om zijn verhaal weer zo snel mogelijk te herleiden naar de werkelijkheid.

In het geval van The Satanic Verses heeft Rushdie zich juist keer op keer verdedigd door te wijzen op het zelfbeschikkingsrecht van de literatuur, op het belang van de verzonnen werkelijkheid; en dat is precies waar Haroun and the Sea of Stories over gaat. Het wonderbaarlijke aan het boek is niet dat Rushdie zijn eigen tragedie tot onderwerp heeft gemaakt, maar dat hij genoeg schrijver is gebleken om afstand te kunnen nemen van zijn persoonlijke omstandigheden. Het resultaat is een uiterst komische en uiterst speelse parabel waarin het vertellen van verhalen als levensvoorwaarde wordt bezongen.

In zijn eerdere boeken stelde Rushdie chaos boven orde en ook Haroun is veel dingen in een. Het is een sprookje voor volwassenen en kinderen, maar de schrijver blaast het genre op een achteloze manier van binnenuit op; behalve een flink stuk traditionele Indiase vertelkunst, bevat zijn verhaal duidelijk invloeden van oude westerse sprookjes, moderne Amerikaanse hightech tekenfilms en ouderwetse Europese jongensboeken; net als in The Satanic Verses gaat het hier, zowel wat de vorm als wat de inhoud betreft, om het overschrijden van grenzen en moeiteloze metamorfosen.

Het boek begint als een Indiase huis-tuin-en-keuken-komedie a la Narayan. Haroun woont met zijn vader en zijn moeder in een droevige stad, 'a city so ruinously sad that it had forgotten its name.' Zijn vader, Rashid, is een beroepsverteller, wijd en zijd bekend als The Shah of Blah. Maar op een dag gaat zijn vrouw ervandoor met de bovenbuurman. Haar verwijt aan haar echtgenoot loopt als een rode draad door de rest van het verhaal: 'What's the use of stories that aren't even true?' En Rashid verliest onmiddellijk zijn gave: tijdens een verkiezingsbijeenkomst waar hij als verteller is ingehuurd komt er geen woord meer over zijn lippen.

Watergeest

Haroun en zijn sprakeloze vader reizen door het land Alifbay, het land van het alfabet, en stranden in de 'Valley of K.' Daar betrapt Haroun een watergeest, die de toevoer van spraakwater aan zijn vader definitief wil afsluiten. Vanaf dat moment slaat de fantasie van de schrijver op hol; de avonturen van Haroun geven blijk van meer verbeeldingskracht dan de meeste kinderboekenschrijvers in hun hele oeuvre stoppen. Mechanische vogels en vreemde vissen en onwereldse planten en bizarre apparaten en sinistere schaduwfiguren en onbekende werelden; Rushdie heeft in het verleden de verteller vaak vergeleken met een jongleur en in dit boek van amper tweehonderd bladzijden houdt hij moeiteloos een ontzagwekkend aantal verhalen tegelijk in de lucht. Een bezwaar tegen Rushdies tomeloze fantasie zou kunnen zijn dat het vooral een fantasie van uiterlijkheden is; zijn scheppingen en invallen wisselen elkaar zo snel af, dat ze nauwelijks de tijd krijgen een indruk in de geest van de lezer achter te laten. De personages zijn levend genoeg, maar ze bewegen zich tegen een tweedimensionaal decor dat om de haverklap wordt verwisseld.

Maar juist in die spontane uitbarsting van vertelkunst schuilt de 'boodschap' van Haroun and the Sea of Stories. Op de planeet Kahani (Hindoestani voor verhaal) golft de oceaan van verhalen. Een schurk genaamd Khattam-Shud (afgelopen, uit, finito) is bezig de verhalen langzaam te vergiftigen. Hij heerst over het land Chup, waar het eeuwig duister is (in tegenstelling tot Gup, waar dag en nacht de zon schijnt) en waarin het gesproken woord is afgeschaft:

'In the old days the Cultmaster, Khattam-Shud, preached hatred only towards stories and fancies and dreams; but now he has become more severe, and opposes Speech for any reason at all And I heard it said that some wild devotees of the Mystery work themselves up into great frenzies and sew their lips together with stout twine... '

Khattam-Shud is een man wiens schaduw letterlijk een eigen leven is gaan leiden, zodat hij op twee plaatsen tegelijk kan zijn. Zijn oorspronkelijke schaduw voert zijn duivelse plannen uit in The Old Zone, daar waar de oudste verhalen ter wereld stromen en waar de nieuwe verhalen uit de bodem opwellen. Niet alleen probeert hij alle verhalen te vernietigen door ze in contact te laten komen met gif dat bestaat uit ontelbare tegen-verhalen, hij wil de opening waar de nieuwe verhalen uit stromen voor eens en altijd afsluiten met een gigantische stop. Zijn andere ik houdt een prinses (Batcheat, dat wil zeggen geklets, gebabbel) gevangen.

Goede afloop

Een dilemma: wat heeft voorrang, de bevrijding van de prinses of het stoppen van de vergiftiging van de zee van verhalen?

Natuurlijk komt het uiteindelijk allemaal goed; als beloning voor zijn talloze heldendaden vraagt Haroun om een gelukkige afloop en vanzelfsprekend krijgt hij die. Zijn vader vertelt weer verhalen en zelfs zijn moeder komt terug. Zo groot is de macht van de verbeelding.

Maar de parabel die Haroun and the Sea of Stories is, is nergens eenduidig; het is geen strijd van wit tegen zwart, licht tegen duisternis, goed tegen kwaad. In The Satanic Verses benadrukte Rushdie al de noodzaak van de dubbelzinnigheid, van de innerlijke gespletenheid. En wanneer in Haroun de muren tussen de twee vijandige werelden geslecht zijn en dag en nacht elkaar weer op een natuurlijke wijze opvolgen, gaan ook politiek en cultuur weer in elkaar over, net als goed en kwaad, spreken en zwijgen, waken en slapen, verbeelding en werkelijkheid.

In zijn sprookje bepleit Rushdie vurig de zaak van de verbeelding, en dus van de kunst, maar hij doet dit niet vanuit een ivoren toren. Het duidelijkst spreekt hij zich uit wanneer Haroun op vijandig grondgebied de Shadow Warrior ontmoet, een krijger die vecht tegen zijn eigen schaduw. Haroun mijmert over de strijd waarin hijzelf verwikkeld is: 'Dit was een oorlog tussen de Liefde (voor de Oceaan, voor de Prinses) en de Dood (want dat had Cultmaster Khattam-Shud in gedachten voor de Oceaan, en ook voor de Prinses). Maar het zo simpel ligt het niet', zei hij tegen zichzelf, want de dans van de Schaduwkrijger liet hem zien dat de stilte zijn eigen charme en schoonheid had (net zoals spreken grof en lelijk kon zijn), en dat Daden even nobel konden zijn als Woorden, en dat de creaturen van de duisternis even lieflijk konden zijn als de kinderen van het licht.'

Het zijn woorden die duizenden andere woorden overbodig maken. Bovendien doen ze ons beseffen hoezeer we onszelf gelukkig mogen prijzen dat de beroepsverteller Salman Rushdie nooit zijn mond heeft kunnen houden.