CDA leert door 'Braks' ander politiek spel

DEN HAAG, 28 sept. Tien dagen Braksiaanse twisten aan het Binnenhof hebben de verschillen in politieke cultuur tussen CDA en PvdA scherp aan het licht gebracht. Brinkman en Woltgens, Lubbers en Kok ze hebben elkaar wel gesproken, maar zelden verstaan. Vooral het CDA, dat als geroutineerde regeringspartij gewend was de macht en de coalitiegenoot naar de hand te zetten, heeft bijgeleerd.

Het begon vorige week maandag toen minister Braks in een mondeling overleg de Kamer over vangstoverschrijdingen kwam informeren. De PvdA zou het 'zakelijk'behandelen, had Brinkman begrepen. De PvdA was niet op het hoofd van Braks uit, dat was goed nieuws. Bij het CDA betekent een zakelijke afweging het opmaken van de politieke winst- en verliesrekening, voorafgaand aan een feitelijke beslissing. Welke schade lijdt de coalitie als een ervaren minister wordt weggestuurd omwille van de politieke zuiverheid? Braks had zich tot het uiterste ingespannen? Er zijn toch belangrijker problemen, zoals de bestrijding van werkloosheid en criminaliteit?

Het antwoord lag in het CDA voor de hand. Braks blijft. 'Zakelijk' handelen betekent ook: pakken jullie er een van ons, dan pakken wij er een van jullie. Zo had het CDA het de vorige coalitiepartner de VVD altijd bijgebracht, als er weer eens wat rommelde.

Maar bij de PvdA bleek een zakelijke afweging te betekenen dat de beoordeling van de feiten vrijwel in de plaats komt van de politieke winst- en verliesrekening. Toen Braks tot aftreden werd gedwongen, reageerde het CDA alsof de sociaal-democraten van een andere planeet kwamen. Brinkman sprak in de Kamer bevreemd over 'zuiveraars' die hem 'koude rillingen' hadden bezorgd bij de beoordeling van een probleem dat hij zag als 'een maatje vis meer of minder'.

In de CDA-fractie had men het proces bij de PvdA met stijgende verbazing gevolgd. Over het politieke leven van ministers wordt toch in de partijtop besloten? Bij het CDA worden de 'zakelijke afwegingen' door de chef in het Torentje gemaakt, met de fractieleider als eerste adviseur. Dan mag de fractie daarna ook wat zeggen. Het is niet de bedoeling dat daarbij de partijleider voor de voeten wordt gelopen. Daar is hij tenslotte partijleider voor. Die Kok heeft geen greep op de zaak, zo was de CDA-analyse. Die laat zich kennelijk overdonderen door zijn eigen fractie.

Afgelopen weekend was het weer raak. Lubbers wilde Braks laten opvolgen door een minister en een staatssecretaris. Het ging om een CDA-post dus was het in coalitie-termen ook een CDA-zaak. Volgens de heersende politieke zeden hebben coalitiepartners een grote vrijheid in het kiezen van eigen kandidaten veto's van de coalitiegenoot zijn uit den boze. Men informeert elkaar en dat is het dan.

Kok had weinig laten merken toen Lubbers hem wat combinaties van namen en functies voorlegde, waaronder ook Van der Linden. Dat was dus geregeld. Kok zou Woltgens wel inlichten, werd verondersteld bij het CDA. Maar maandag liep het mis. Het Kamerlid Rene van der Linden bleek niet slechts een optie, maar de enige kandidaat. De PvdA-fractie sprong bij het horen van die naam op tilt.

Wat Lubbers bezielde om de beschadigde oud-staatssecretaris uit de paspoortaffaire voor te dragen, weet niemand. De verklaringen lopen uiteen van een berekende poging om de PvdA in te peperen wat zakelijkheid in de politiek nu werkelijk betekent. Tot een oprechte poging om Van der Linden te rehabiliteren, in de veronderstelling dat de PvdA niet onder hem uit zou kunnen.

Maar de PvdA wist handig onder Van der Linden uit te komen door het verschil in politieke cultuur uit te buiten. De PvdA-fractie greep onmiddellijk naar het regeerakkoord en omlijnde de relevante passage. Er moet eerst overeenstemming zijn tussen de fracties voordat de portefeuilleverdeling kan worden gewijzigd, stond er. Bij het CDA kon het knarsetanden weer beginnen kennelijk was er een verstandshuwelijk met een stel schriftgeleerden gesloten. Wisten ze bij de PvdA niet dat ze gecommitteerd waren door Kok en Woltgens? Ze begrepen toch wel dat een extra AR-minister (Bukman) gecompenseerd moest worden met een extra KVP-staatssecretaris (Van der Linden)? En dat Van der Linden bij de EG had gewerkt en 8 jaar landbouwwoordvoerder was geweest?

Maar de PvdA hield vast. De fractie zou er over vergaderen, net zoals ze over Braks moesten vergaderen. De fractie zou een zakelijke afweging maken: is een staatssecretaris eigenlijk wel nodig? Over personen zouden ze het niet hebben. Met Kok was trouwens helemaal geen overeenstemming bereikt. En zelfs al was dat gebeurd, dan maakte dat geen verschil. Bij de PvdA draait het om de fractie niet om de voorman in het kabinet. Dat is pas dualisme, dat is politieke zuiverheid.

Intussen weet niemand in politiek Den Haag waarom premier Lubbers het de PvdA zo makkelijk maakte aan de rem te blijven hangen door de kandidatuur Van der Linden met een zo magere portefeuille te onderbouwen: pachtwet, genetische manipulatie en kwaliteitszorg landbouw. Drie kwartier per maand, zo werd binnen de PvdA geschat. Dat doen we dus maar niet. Met deze boodschap kwam Woltgens bij het CDA, waar ze zich wederom verbaasden over de coalitiepartner. Zag de PvdA dan niet dat de sfeer in de coalitie zo bedorven werd? Bij de CDA-fractie begon het te dagen dat Lubbers taxatiefouten had gemaakt de premier had de weerstand en de wapens van de PvdA onderschat. Ook de bezwaren tegen Van der Linden binnen de eigen fractie had hij niet gezien.

Zo wisten de sociaal-democraten door zich 'feitelijk' en 'zakelijk' op te stellen in een kwestie waarvan het CDA dacht dat die beklonken was, politieke winst te boeken. Om verder gezichtsverlies voor de fractie en Lubbers te voorkomen, trok Van der Linden zich terug. Uiteraard geheel vrijwillig. Waarna donderdag de PvdA fluitend door de bocht kon voor een natuurlijk zwaarder opgetuigd staatssecretariaat. Zo heeft het CDA in de tien dagen van de Braks-crisis ervaren dat het politieke spel met de PvdA anders gespeeld moet worden dan met de VVD.