MEGATRENDS IN EEN NIEUW JASJE

Het probleem met boeken waarin 'toekomstvisies' worden gepresenteerd is tweeerlei. De voorspellingen zijn dikwijls speculatief dan wel geen voorspellingen in de ware zin van het woord maar beschrijvingen van al bestaande - en vooral: al bekende - ontwikkelingen.

Hoewel gepresenteerd als een boek dat de tien belangrijkste ontwikkelingen van de jaren negentig beschrijft, is het nieuwe boek van de Amerikaanse auteurs John Naisbitt en Patricia Aburdene, Ten New Directions for the 1990's, meer een weergave van wat we al weten dan een beschrijving van wat ons de komende tien jaar te wachten staat. En wat dit laatste betreft: of in de nabije toekomst de mensen in de Verenigde Staten voor hun ontspanning minder naar het honkbalstadion zullen gaan en meer naar het theater, zoals Naisbitt en Aburdene voorspellen, is even twijfelachtig als de afloop van de Golfcrisis.

In 1982 publiceerde Naisbitt - toen nog alleen - Megatrends. In dat boek beschreef hij tien grote ontwikkelingen die op dat moment gaande waren in de Verenigde Staten. De auteur trok daarin conclusies uit de bestudering van ongeveer twee miljoen kranteartikelen uit de voorafgaande twaalf jaar. Hierbij was het uitgangspunt dat het aantal kolommen dat een krant aan het nieuws besteedt, beperkt is. Een krant selecteert daarom en kiest altijd voor de meest actuele en belangrijkste zaken. Op deze manier analyseerde Naisbitt een bepaalde lijn in maatschappelijke tendensen op grond waarvan hij zijn Megatrends formuleerde. Hoewel dat niet met zoveel woorden in de inleiding van het boek wordt aangegeven, lijkt het dat Naisbitt en Aburdene bij de totstandkoming van Ten New Directions For The 1990's dezelfde methode hebben toegepast. De wijze waarop het boek is geschreven, de manier waarop de auteurs de talloze feiten en gegevens hebben verwerkt en daaruit conclusies hebben getrokken, wijzen daarop.

Verwarrend

Het verschil met Megatrends is alleen dat dat verhelderend was omdat het boek ontwikkelingen beschreef die we wel kenden maar die we nog niet zo categorisch onder woorden hadden gebracht. Ten New Directions For The 1990's is eigenlijk een herhaling van het voorafgaande, gehuld in een nieuwe jas. Bij lezing vraag je je steeds af of de geboden waar nu nieuw of oud is. En dat is verwarrend.

In Megatrends beschreef Naisbitt bij voorbeeld dat ieder land deel zou gaan uitmaken van een geintegreerde wereldeconomie. Deze tendens zou een gevolg zijn van de ontstane mogelijkheid om informatie ogenblikkelijk overal ter wereld met behulp van geavanceerde computertechnologie te verspreiden. In het nieuwe boek wordt dit als een van de tien nieuwe ontwikkelingen herhaald. Nu voegen de auteurs daar 'als bewijs' aan toe een uitvoerige, voor Amerikanen misschien interessante maar oppervlakkige beschrijving van de totstandkoming van de Europese markt. Niets nieuws onder de zon dus.

Een tweede voorbeeld is de nu zo door Naisbitt en Aburdene genoemde 'triomf van het individu'. Weliswaar een ander soort individu dan in 1982. Toen was het de keuze van het individu voor zijn eigen ontwikkeling, terwijl het nu zou gaan om het individu dat ook een maatschappelijke verantwoordelijkheid voor problemen zoals het milieu accepteert. Maar toch.

Nog een voorbeeld. Indertijd had Naisbitt het over de verschuiving van het centrum van de economische activiteiten in de Verenigde Staten van het noorden naar het zuiden en van het oosten naar het westen, deze laatste verschuiving als gevolg van de economische opkomst van de landen rondom de Stille Oceaan. In het nieuwe boek wordt uitgebreid ingegaan op de opkomst van 'The Pacific Rim' als economisch machtsblok (met nog steeds, evenals in 1982, Japan, Hong Kong, Singapore, Taiwan en Zuid-Korea als belangrijkste exponenten van dat gebied). Dat China, met de in dat land aanwezige potentiele markt, in toenemende mate een economische rol in dat gebied zal gaan spelen, weten we allemaal. De vraag is alleen: hoe belangrijk wordt die rol?

Een laatste voorbeeld: in 1982 voorspelde Naisbitt dat belangrijke elementen van de verzorgingsstaat, zoals de gezondheidszorg, zouden worden geprivatiseerd. (Wat is daarvan trouwens in Nederland terechtgekomen?). Nu kondigt hij samen met zijn co-auteur deze ontwikkeling weer aan als een van de tien nieuwe ontwikkelingen van de jaren negentig.

Pretentieus

Dat de Oosteuropese landen een liberaliseringsproces doormaken weet je zelfs als je de krant niet leest. Dat vrouwen in toenemende mate zullen deelnemen aan het arbeidsproces en ook steeds meer leidinggevende functies gaan vervullen, is niet iets dat de uitdaging van de jaren negentig zal zijn. En dat de bio-technologische industrie niet alleen ethische vragen zal oproepen - is het maatschappelijk verantwoord en geoorloofd om DNA-factoren te manipuleren? - maar ook een belangrijkere economische rol zal vervullen, zijn gegevens waarmee iedereen rekening houdt. Toch presenteert het boek al deze ontwikkelingen als nieuw en opzienbarend. Omdat bovendien, gezien de onderzoeksmethode van Naisbitt en Aburdene, het wetenschappelijk fundament voor de geponeerde stellingen ontbreekt, pretendeert het boek meer dan het is.

De gehanteerde onderzoeksmethode brengt wel met zich dat er aardige wetenswaardigheden in het boek staan. Zoals bij voorbeeld de stelling van Milton Friedman, winnaar van de Nobelprijs economie. Dat de Japanners liever in de Verenigde Staten investeren dan in hun eigen land is, volgens Friedman, het bewijs van de kracht van de Amerikaanse economie en van de zwakte van de Japanse.

En als het gesprek met uw tafeldame of -heer tijdens een diner stokt, wie weet geeft de vraag of zij of hij ook heeft gelezen dat in China 250 miljoen mensen Engels leren of dat in dat land Mickey Mouse en Donald Duck wekelijks op de televisie verschijnen, nieuwe impulsen aan de conversatie. Daarom is Ten New Directions For The 1990's wel een amusant en onderhoudend boek.

Megatrends 2000. Ten New Directions for the 1990's. Auteurs: John Naisbitt en Patricia Aburdene. Uitgever: Avon Books New York. Prijs: 16,65 gulden. ISBN 0-380-70437-4.

    • Aai Schaberg