ALS SOVJET-KOMPELS STAKEN, SIDDEREN DE KOPERHANDELAREN

Perestrojka leidt tot onzekerheid op markten voor grondstoffen

De invloed van de Sovjet-Unie op de wereldgrondstoffenmarkt is aanzienlijk. Omgekeerd is de mijnbouw van cruciaal belang voor Moskous inkomsten. De immense Russische grondstofvoorraden maakten de sector tot een voor de hand liggende kandidaat voor reorganisatie en experimenten met vrij ondernemerschap. Verbeteringen in de bedroevend slechte bedrijfsvoering worden onmiddellijk beloond in harde dollars en niet slechts in vermaledijde roebels.

In de ijskoude nacht van 13 november 1989 worden de mijnwerkers in het Siberische Norilsk opgeschrikt door een explosie die de aardgaspijpleiding van de stad over een lengte van veertig kilometer beschadigt. Het Westen reageert bezorgd: het aanbod van platina en koper op de wereldmarkt loopt gevaar omdat dezelfde pijpleiding energie levert aan de platina- en kopermijnen in het gebied die tot de belangrijkste ter wereld behoren. Daags na de explosie schieten de prijzen van platina en koper omhoog.

De grondstoffenhandelaren in Londen en New York spreken nog steeds over de explosie van Norilsk omdat die duidelijk illustreert hoe invloedrijk de Sovjet-Unie is op de wereldgrondstoffenmarkt. Een kleine wijziging in de produktieomstandigheden in de Sovjet-Unie heeft direct gevolgen voor de prijzen op de wereldmarkt. Als het gemor onder de kompels in Siberie aanzwelt tot een staking, stijgt onmiddellijk de spanning op de beurzen in Londen en New York.

De huidige omwenteling in de Sovjet-economie heeft dan ook geleid tot een permanente onzekerheid op de grondstoffenmarkten. 'Op de traditionele communistische bureaucraten kon je bouwen', zegt John Taylor, handelaar in edelmetaal voor het Londense effectenhuis James Capel, 'nu is alles in beweging.'

Zowel grondstoffenproducent Sovjet-Unie als grondstoffenhandelaar Sovjet-Unie ondergaat een metamorfose. Handelaar Sovjet-Unie krijgt eenvoudiger toegang tot de markten van de Verenigde Staten en de Europese Gemeenschap en is niet langer in grote mate gebonden aan goederenruil, bartertrade, met de handelspartners in de Comecon. Producent Sovjet-Unie experimenteert met vrij ondernemerschap en hoopt door middel van joint ventures de produktiecapaciteit te verhogen en de immense delfstoffenvoorraden te ontsluiten.

Strategisch belang

Een rondgang langs handelaren en grondstoffendeskundigen leert dat het potentieel van die veranderingen enorm is maar dat de daadwerkelijke wijzigingen zich nog in een pril stadium bevinden. Zo bezien komt de Golfcrisis voor de Sovjet-Unie te vroeg: door een inefficient produktieapparaat is het land niet in staat zijn olieproduktie snel op te voeren en profiteert het dus maar in beperkte mate van de gestegen olieprijs.

Indirect heeft het land wel baat bij de crisis in het Midden-Oosten: de olievoorraden zijn in de ogen van het Westen van strategisch belang geworden. Dankzij de expansiedrift van president Saddam Hussein is het Westen er opnieuw van doordrongen hoe gevaarlijk zijn olie-afhankelijkheid van het Midden-Oosten is en beziet het met hernieuwde belangstelling de olievoorraden van de Sovjet-Unie. Het energieplan van minister-president Lubbers, dat een Europese Energie Gemeenschap beoogt waarbij de olievoorraden van de Sovjet-Unie met behulp van Westers geld en Westerse expertise sneller worden geexploiteerd, heeft sinds de invasie van Koeweit dan ook aan populariteit gewonnen.

De Sovjet-Unie heeft een aanzienlijk aandeel in de wereldproduktie van fossiele brandstoffen: bijna veertig procent van alle aardgas wordt er gewonnen, twintig procent van de ruwe olie en ongeveer veertien procent van de steenkool. Daarnaast neemt het land 45 procent van de wereldplatina-produktie voor zijn rekening, vijftien procent van de goudproduktie, 23 procent van de produktie van fosfaat en nikkel en bijna veertig procent van de mangaanproduktie. De Sovjet-Unie probeert zoveel mogelijk van die produktie te exporteren naar het Westen: met delfstoffen verdient het land ongeveer tachtig procent van alle harde valuta.

Hoe belangrijk de grondstoffensector is voor de Sovjet-economie valt ook af te lezen aan het politieke conflict tussen de president van de Russische federatie Boris Jeltsin en de Sovjet-top in het Kremlin. In de maandenlange strijd tussen Jeltsin en Gorbatsjov over het economische beleid van de Sovjet-Unie probeerde Jeltsin de discussie naar zijn hand te zetten door te dreigen de zeggenschap over de grondstoffenexport naar zich toe te trekken. De Russische federatie vertegenwoordigt 75 procent van de grondstoffenvoorraden van de gehele Sovjet-Unie.

Treurig

Ondanks het evidente belang van de grondstoffensector is het met de winning slecht gesteld. Vorig jaar daalde de produktie van ruwe olie, kolen, ijzererts en staal. De produktie van aardgas steeg slechts marginaal. Bijna geen enkele mijnbouwsector haalde de doelstellingen uit het meerjarenplan. Volgens Richard Levine, Oost-Europa-deskundige van het Amerikaanse Bureau of Mines, blijkt bovendien dat de Sovjet-Unie niet altijd haar contractuele verplichtingen voor leveringen van aluminium, lood, magnesium en zink nakomt. De opbrengsten uit olie-export daalden vorig jaar met negen procent.

De treurige verhalen over de bedrijfsvoering in de Sovjet-mijnbouwindustrie zijn legio. Zo dreigt de diamantproduktie binnenkort in moeilijkheden te raken doordat er onvoldoende vrachtwagens zijn voor het transport van erts. Tot 1986 werden behalve trucks van eigen makelij speciale vrachtwagens van het Japanse Kamatsu ingezet. De import van Japanse trucks is stopgezet om deviezen te besparen maar de produktie van een eigen voertuig met vergelijkbare mogelijkheden komt maar niet van de grond.

Volgens de Russische krant Sotsialisticheskaya Industrya is de materiaalvoorziening in de olie-industrie over de gehele linie abominabel. Er is een schrijnend tekort aan machines en instrumenten en de schaarse apparatuur die er is, was 25 jaar geleden al achterhaald, oordeelde het blad. De arbeidsproduktiviteit van Russische olieboorders is slechts eenvijfde van de prestaties van hun Amerikaanse collega's omdat ze niet beschikken over computergestuurde boorinstallaties.

Het cruciale belang van de mijnbouw voor 's lands inkomsten en de immense voorraden maakten de sector tot een voor de hand liggende kandidaat voor reorganisaties en experimenten met vrij-ondernemerschap. Verbeteringen in de bedrijfsvoering in deze sector worden onmiddellijk beloond in dollars en niet slechts in de vermaledijde roebels.

Om de bedrijfsvoering te optimaliseren zijn vorig jaar verschillende grondstoffenministeries samengevoegd in nieuwe, slankere eenheden. Van de mijnbouwbureaucraten werd 53 procent ontslagen. Daarnaast is een deel van de activiteiten overgeheveld naar nieuwe bedrijven.

Zo is de gehele platina-produktie, tweederde van de koperproduktie evenals substantiele delen van de cobalt- en zilverproduktie ondergebracht in Norilsk Nikel. NN is een onafhankelijke eenheid, bedoeld voor zelfstandige activiteiten op de wereldmarkt, met het recht om winst te maken en zelfstandig joint ventures aan te gaan met buitenlandse ondernemingen. Vooralsnog heeft het bedrijf voor export licenties nodig van de overheid.

Joint ventures

Een andere, veel toegepaste, methode om het bedrijfsresultaat te verbeteren is het aangaan van joint ventures met Westerse bedrijven. Reynolds Aluminum uit de Verenigde Staten en de Italiaanse Fata Groep bouwen samen met zes Sovjet-organisaties een nieuwe aluminiumfabriek in Oost-Siberie. Cloe en Clereci (Italie), Interhortus (Zwitserland) en Eke (Finland) vormen samen met de Sovjets een marketingconsortium voor Sovjet-staal. Het Finse Outokumpu helpt bij het opstarten van een koperfabriek waarvan de produktie vervolgens in Finland verder moet worden verwerkt. En steeds meer Westerse oliemaatschappijen, waaronder Shell, zoeken naar mogelijkheden om in de Sovjet-Unie actief te worden.

Het streven van de Sovjet-Unie naar een marktgericht beleid blijft niet beperkt tot bedrijfsvoering in de mijnbouw, maar strekt zich ook uit tot de handel in grondstoffen. Zo werd het land in maart vorig jaar officieel toegelaten als leverancier van platina en palladium op de New York Mercantile Exchange, de NYMEX, een van de toonaangevende grondstoffenbeurzen ter wereld. Een gebeurtenis die wordt gezien als bewijs dat de Sovjet-Unie actiever wil worden op de wereldmarkt.

Maar ook op het gebied van de handel geldt vooralsnog: mooie voornemens maar weinig substantiele veranderingen. Volgens grondstoffenhandelaren en analisten gedragen de exportorganisaties zoals Sojuznefftexport (olie) en Alamazjuvelirexport (platina en diamanten) zich in grote lijnen zoals ze dat altijd al deden: voorzichtig en met kennis van zaken.

Op de markt voor edelmetaal is de Sovjet-Unie sinds de Tweede Wereld Oorlog een betrouwbare, constante factor geweest, vertelt handelaar Taylor in Londen. 'Ze waren altijd gedwongen om te verkopen omwille van de deviezeninkomsten maar werden nooit roekeloos omdat ze zelf het meeste zouden lijden onder prijsbederf.'

Die overwegingen bepalen ook nu nog het gedrag van de Russische handelaren, maar, voorspellen analisten van James Capel, daarin gaat verandering komen. Zij verwachten dat de Russen op de markt voor edelmetalen meer bewegingsvrijheid zullen krijgen als de voormalige satellietstaten de Sovjet-olieleveranties, zoals voorzien vanaf 1 januari, met harde valuta moeten betalen. De extra deviezen zouden de verkoopdruk op de handelaren in goud, diamanten en platina verminderen en hun zo de kans bieden een betere prijs te bedingen, speculeert men in Londen. Alleen al in de eerste vijf maanden van dit jaar verkocht de Sovjet-Unie 220 ton goud, bijna de produktie van een heel jaar, omdat het land dringend om geld verlegen zat. De noodzaak voor een dergelijke uitverkoop zou in de toekomst moeten afnemen.

Intelligent

Ook verwachten de handelaren geen sluwere Russische handelaren tegenover zich in de markt, nu het marktmechanisme in de Sovjet-Unie gemeengoed wordt. Terwijl het spel van vraag en aanbod in de Sovjet-Unie officieel taboe was, bespeelden de communistische bureaucraten de markt al intelligent, vindt P. Keizer, handelaar voor de Hollandsche Bank Unie. De verkoop van naar schatting tachtig ton goud (dertig procent van de jaarproduktie) in de afgelopen weken, toen de goudprijs onder invloed van de Golfcrisis plotseling steeg (van 390 dollar per ounce - 31,1 gram - naar 413 dollar) vormt voor de handelaren het beste bewijs van Sovjet-expertise.

Op de markten waar de Sovjet-Unie hoofdzakelijk als koper actief is, zoals bij voorbeeld op de markten voor zink en lood, heeft het land een minder positief imago. Op die markten doet de Sovjet-Unie van zich spreken door handelaren keer op keer te verrassen met wispelturig koopgedrag en moeilijkheden bij het voldoen van de rekening. 'Ze zijn lange tijd niet in de markt, ' vertelt Gustaaf van Monsjou van het European Zinc Institute, 'en dan opeens hebben ze geld en kopen ze gelijk in enorme hoeveelheden. Daaraan is niets veranderd.'

    • Michel Kerres