'U delegeert uw rechten slechts voor anderhalf jaar. Meerniet'

MOSKOU, 25 sept. Om kwart voor vijf, na weer een dag vergaderen en de traditionele lunch tussen twee en vier, heeft president Michail Gorbatsjov er genoeg van. De voorzitter van de parlementscommissie voor economische hervorming had de laatste versie verdedigd van de resolutie waarmee de Opperste Sovjet de president de komende anderhalf jaar met speciale volmachten moest gaan bekleden. De uiteindelijke tekst was een compromis. Maar de radicale democraten van de oppositionele 'Interregionale fractie' in de zaal verdrongen zich opnieuw bij de zes interruptiemicrofoons om Gorbatsjovs behoefte aan een decreten-democratie tegen het licht te houden.

Ineens neemt en krijgt Gorbatsjov die dag ten tweede male het woord. Hij begint zachtjes, pratend. 'Juristerij' is in deze 'crisistijd niet serieus meer te nemen'. 'Effectief bestuur', daar gaat het om. Bovendien zijn deze juridische argumenten hypocriet. Neem bijvoorbeeld iemand als Anatoli Sobtsjak, een van de geroutineerdste volksvertegenwoordigers en tevens burgemeester van Leningrad. In eigen huis wil hij in lijn met het beleid van de Russische leider Boris Jeltsin vrije economische zones inrichten, kortom, kan het niet snel genoeg gaan met de invoering van een markteconomie. Maar nu de president de daad bij het woord wil gaan voegen, is hij daar ineens tegen. 'Ziedaar zijn logica.

'

Gewoon 'politieke speculatie', aldus Gorbatsjov. Dan begint hij luid te oreren. 'U delegeert uw rechten slechts voor anderhalf jaar. Meer niet. Iedereen is het er toch over eens dat een effectieve regeringsmacht nodig is, nietwaar? Neem dit voorstel dus aan.'

De stemming daarna is overduidelijk: 305 voor, 36 tegen en 41 onthoudingen (anders dan in menig Westeuropees parlement waar je geacht wordt gekozen te zijn om een standpunt in te nemen, kan je in de Opperste Sovjet wel blanco stemmen). Gorbatsjov had makkelijker gewonnen dan gedacht.

Maar dat is ten dele schijn. Ten eerste omdat de president nu zelf de knopen in het economische beleid moet doorhakken. Tot nu toe was doortastendheid op dit punt niet zijn sterkste kant. De Opperste Sovjet heeft de echte beslissingen gisteren namelijk doorgeschoven naar een speciale commissie onder leiding van de president. Het 'plan van de president' is de basis, zo heeft het parlement slechts willen vastleggen. Dat is in grote lijnen het 'vijfhonderd-dagenprogramma' van raadsadviseur Stanislav Sjatalin, zij het dat het minder ver gaat met de ontmanteling van de bevoegdheden van de centrale staat.

Ten tweede is onduidelijk hoe er buiten het parlement van de unie zal worden gereageerd. De positie die de president zich nu heeft verworven wordt daar als een provocatie gezien. Zaterdagavond heeft bijvoorbeeld het presidium van het Russische parlement, dat de grootste en belangrijkste deelrepubliek vertegenwoordigt en het centrale parlement onlangs voor het blok zette door aan te kondigen het plan-Sjatalin op eigen houtje te zullen gaan uitvoeren, reeds zwart op wit laten weten dat het 'alle mogelijke middelen' zal aanwenden om de pas verworven 'soevereiniteit' te verdedigen. Nu het zover komt zal Jeltsin dus de politieke vormen daarvoor moeten zoeken. Ook al heeft hij het daarbij niet erg makkelijk, omdat hij dan eveneens moet uitleggen waarom hij het in principe wel eens is met het economische beleid dat zijn concurrent Gorbatsjov nastreeft maar niet met diens persoonlijke politieke koers. Temeer daar Jeltsin, juist door zijn grote populariteit, onder grote druk van de publieke opinie staat. Gisteravond na het aanvaarden van de machtigingswet stonden de demonstranten met pre-socialistische Russische vlaggen reeds voor het Rode Plein te demonstreren.

En ten derde heeft de president zich met deze papieren machtiging nog geen effectieve macht verworven. Over de vraag hoe hij zijn decreten straks daadwerkelijk kan afdwingen, is met het besluit van de Opperste Sovjet van gisteren nog niets gezegd. De werkelijke contouren van de volmachten die Gorbatsjov nu heeft zullen pas zichtbaar worden als ze op straat genegeerd worden. De kans dat de president zo in zijn hemd komt te staan is groot. In de woorden van Gorbatsjov zelf: er is niet alleen sprake van een economische crisis in de Sovjet-Unie, het land is in een alomvattende 'machtscrisis' verzeild geraakt.

    • Hubert Smeets