Tijdwinst in Golf kan leiden tot nieuwe orde

Een nazaat van een van Jeruzalems oudste Arabische families, verhaalde mij kort geleden met trots van zijn vele en vriendschappelijke contacten met Arabische leiders. Zijn bewondering het was de laatste week van augustus ging in het bijzonder uit naar Saddam Hussein van Irak en koning Hussein van Jordanie. Saddam Hussein, zo vertrouwde hij mij toe, was een belezen man en de drie prioriteiten van zijn politiek waren Iran, de Koerden en Jeruzalem en hij vermeldde dit zonder enig cynisme.

Koning Hussein koesterde een persoonlijke vriendschap voor Saddam Hussein, een even persoonlijke minachting voor de emir van Koeweit en een flinke afkeer van de koninklijke familie van Saoedi-Arabie, die weigerde hem de eretitel 'Sherif van Mekka' toe te kennen waarop hij meende aanspraak te maken.

Dit verhaal over de denkwijze van deze twee Arabische leiders wordt vooral interessant, nu er berichten opduiken dat de invasie van Koeweit mogelijk deel uitmaakte van een veel verdergaand plan om Saoedi-Arabie op te delen. Volgens dit plan zouden de Iraakse troepen Saoedi-Arabie moeten binnenvallen om de olievelden in het Oostelijk gebied van Al-Hasa te veroveren, zodra zij hun posities in Koeweit geconsolideerd hadden. Vervolgens zou Jemen van de strijd in het Noorden van Saoedi-Arabie gebruik kunnen maken om met zijn troepen de zuidwestelijke provincies Asir, Najran en Jaizan te 'heroveren', die Saoedi-Arabie in 1934 had geannexeerd. Ten slotte zou koning Hussein dan zijn troepen naar Hijaz kunnen zenden om op grond van zijn titel als sherif van Mekka de heilige plaatsen Mekka en Medina onder zijn hoede te nemen (zijn grootvader was in 1924 door de Saoedi's uit Hijaz verdreven).

Snelle reactie

Als deze berichten juist zijn, heeft de snelle Amerikaanse reactie op de invasie in Koeweit in ieder geval bereikt dat de territoriale integriteit van Saoedi-Arabie is behouden. Deze strijdkrachten zijn dan echter ook terechtgekomen in een inter-Arabisch dynastiek conflict, waarvan het verloop onvoorspelbaar en waarschijnlijk van buitenaf moeilijk beheersbaar is.

De meeste waarnemers zijn het er intussen wel over eens dat Saddam Hussein, koning Hussein en de leiders van Jemen een fatale misrekening hebben gemaakt. Zij hebben de bereidheid van Saoedi-Arabie om steun van Amerika te vragen onderschat. Zij hebben het vermogen en de bereidheid van Amerika onderschat die steun te verlenen. Zij hebben zich verkeken op de houding van Iraks vroegere bondgenoot, de Sovjet-Unie en op die van Arabische landen als Egypte en Syrie. En ten slotte hebben zij zich ook vergist in de reactie van Israel op de crisis.

Voor hun vergissingen zijn zowel 'externe' als 'interne' redenen. Mede onder invloed van de (nu verdwenen) koude oorlog, heeft de falende Midden-Oostenpolitiek van het Westen en de grote mogendheden op ten minste drie punten aanleiding gegeven tot deze misrekening. (1) Op grond van de illusie dat de wrede dictatuur van Saddam Hussein tot de gematigde regimes in het Midden-Oosten zou behoren, ontving Saddam uitgebreide steun in zijn oorlog tegen Iran en nauwelijks enige veroordeling van het gebruik van chemische wapens. (2) Vrijwel alle landen en vele industrieen waren bereid Irak de wapensystemen te leveren, die het zocht om de sterkste legermacht in de regio op te bouwen. (3) Intussen bleven alle regeringen steken in de opvatting dat het 'Arabisch-Israelische conflict' en niet het huidige karakter van de 'Arabische natie' en haar politieke regimes de belangrijkste bron van instabiliteit was.

In dat karakter liggen de 'interne' redenen voor de misrekening. De Arabische wereld is, mede onder invloed van een herlevende islam, gestagneerd in haar ontwikkeling naar moderne, geseculariseerde en democratische regeringsvormen. Terwijl rijkdom en macht zijn toegenomen, blijft de politiek bepaald door wrede dictaturen, traditionele vorsten en gewelddadige 'dynastieke' conflicten. In deze politieke constellatie zo rekende Saddam Hussein maakt de gewelddadige hereniging van de Arabische natie onder een leider en een godsdienst een reele kans. Nog steeds rekent hij erop, dat de haat tegen het Westen, tegen Israel en tegen de regimes die bij het Westen steun zoeken tot dat doel kan worden opgezweept. Daarom zoekt hij zijn toevlucht tot de gijzeling van Westelijke burgers en verdrijft hij eerst honderdduizenden Aziatische arbeiders om vervolgens de overigen vast te houden en uit te hongeren. Daarom laat hij zijn troepen ambassades binnendringen, wordt Koeweit leeggeroofd en zijn bevolking verdreven of vermoord en wordt de grote vijand van gisteren Iran ertoe overgehaald hem te steunen.

De regionale, politieke constellatie waarin Saddam Hussein opereert, biedt geen ruimte voor verzoening zonder gezichtsverlies of voor concessies zonder een gewelddadig einde van de desbetreffende dictator. Allianties met en tegen andere Arabische regimes dragen altijd een tijdelijk en nooit een blijvend karakter.

Twee conflicten

De crisis in de Golf, die het gevolg is van de invasie in Koeweit, markeert dus eigenlijk twee geheel verschillende conflicten: een voortgaand inter-Arabisch conflict om het leiderschap van de 'Arabische natie' en een internationaal conflict tussen de voorstanders van een nieuwe internationale ordening en de voorstanders van geweld als aanvaardbaar middel voor uitbreiding van macht.

Het einde van de koude oorlog heeft er voor gezorgd dat de Veiligheidsraad van de VN voor het eerst in staat was tot een eensgezinde krachtige veroordeling van de Iraakse agressie, tot het instellen van een embargo en tot nadere besluiten dit embargo met geeigende middelen af te dwingen. Een groot aantal landen is ingegaan op het Amerikaanse verzoek maritieme eenheden te sturen om het embargo in stand te houden. De bereidheid grondtroepen te zenden is beperkt tot enkele Westeuropese en Arabische landen.

Deze indrukwekkende alliantie van allen tegen de ene agressor heeft echter ook haar beperkingen. Zij berust op de verwachting dat het embargo in staat is Saddam Hussein tot de aftocht uit Koeweit te dwingen zonder gebruik van militair geweld. De kans dat dit behoudens in geval van ineenstorting van Saddams bewind lukt, is niet al te groot. Naarmate het embargo langer duurt, zal de effectiviteit ervan afnemen. Vooral in de Arabische wereld zal de bereidheid tot een langer durende alliantie met het 'Westen' dan onder druk komen te staan.

De mogelijkheid om Saddam tot concessies te dwingen met beperkte, doelgerichte militaire acties (surgical strikes) is zo zij al ooit heeft bestaan intussen verdwenen. De Golfcrisis lijkt een fase in te gaan, waarin het moeilijker wordt een aanvaardbare uitweg te vinden. Er zal dus een moment aanbreken dat de tegenstanders om uiteenlopende redenen tot de conclusie komen dat alleen onderhandelingen nog een uitweg bieden. Zodra, bij gebrek aan beter, een dergelijke situatie ontstaat, zal de Amerikaanse alliantie van allen tegen een zonder twijfel uiteenvallen. De Arabische landen, daarin wellicht bijgevallen door andere, zullen dan Irak volgen in het streven ook het Arabisch-Israelisch conflict in die onderhandelingen te betrekken. Het resultaat zal geen nieuwe veiligheidsregeling zijn en geen blijvende aanwezigheid van Amerikaanse strijdkrachten. Irak zal een blijvend gevaar en Koeweit een bedreigde staat blijven. De overlevingskansen van Israel in het gewelddadige Midden-Oosten zullen kleiner zijn dan ooit. Amerika zal nauwelijks in staat zijn op die ontwikkelingen een doorslaggevende invloed uit te oefenen.

Vredesmacht

Er zijn natuurlijk ook twee andere uitkomsten denkbaar. Nog steeds bestaat de mogelijkheid dat het tot een militair treffen komt. De gevolgen daarvan zijn nu niet te overzien, maar de kosten in mensenlevens zullen hoog zijn. Ook is het mogelijk, dat Amerika met enkele Arabische staten overeenkomt verdere uitbreiding van Iraks militaire macht in te dammen door het instandhouden van een beperkte Amerikaanse strijdmacht in het kader van een internationale vredesmacht. Als langs die weg tijd wordt gewonnen voor een proces van modernisering en secularisering van de politieke macht in een deel van de Arabische wereld, kan op den duur ook het Midden-Oosten deel uit gaan maken van de nieuwe orde, die zich nu alleen nog in Europa aandient.