Portret van een Onnagata: acteur in vrouwenrol

Vriendelijk groetend komt de in onopvallend grijs geklede man het gebouw binnen. Daar staan op de drempel zijn huisslippers al klaar. Met een schoenwisseling stapt de Kabuki-acteur Nakamura Shibajaku vierhonderd jaar terug in de tijd, terwijl achter hem het verkeer voorbij raast in Tokio.

Al eeuwenlang is Kabuki de populairste theatervorm in Japan. Het heeft zijn oorsprong in door vrouwen gespeeld, erotisch getint volkstoneel. Wegens prostitutie en ongeregeldheden besloot het Tokugawa Shogunaat alle actrices te verwijderen (1629). Om dezelfde redenen moesten 25 jaar later ook de jongens van het toneel verdwijnen. Sindsdien zijn alle Kabuki-acteurs volwassen mannen.

Twintig jaar geleden raakte de regisseur/documentairemaker Tineke Hulsbergen in de ban van het Kabuki-theater. Die fascinatie leidde deze zomer tot een half uur durend verslag over het leven van een Onnagata, de acteur van vrouwenrollen. 'Je moet over een groot uithoudingsvermogen beschikken', zegt Hulsbergen, 'wil je dit in Japan realiseren. Men wilde eerst geen close-ups, want zij vinden het totale beeld belangrijk. Is echter een gentleman's agreement bereikt, dan geeft men alle medewerking.' Hulsbergen leerde eerst de taal spreken. Vorig jaar verbleef zij drie maanden in Tokio en verdiepte zich in het onderwerp. Een keer per week volgde zij lessen bij Shibajaku, waarna zij hem nog een half uur sprak. 'Een ontroerende ervaring', zegt zij, 'omdat de 34-jarige steracteur zich volkomen geeft aan zijn leerlingen.' De Onnagata-rol geldt als de moeilijkste van Kabuki. De spelers die zich hierin specialiseren, stellen zich tot doel het ideale vrouwbeeld te scheppen. Daarbij gebruiken zij een techniek die vanaf het einde van de zeventiende eeuw van vader op zoon wordt overgedragen. De training hiervoor begint op driejarige leeftijd, is zwaar en vereist een grote discipline. Daardoor ziet Shibajaku zo vertelt hij in de documentaire aan de Duitse Kabuki-deskundige dr. Thomas Leims zijn vader, de beroemde Onnagata Jakuemon IV, in de eerste plaats als leraar. Zelf gunt hij zijn zesjarig zoontje Takayori de vrijheid van een eigen keuze. 'Je bent nog geen Onnagata als je tederheid en zachtheid speelt', zegt Shibajaku die door zijn publiek liefkozend Kyoya wordt genoemd. 'Het uitdrukken van het innerlijke gevoel is de basis van elke rol.' De emotie ligt voornamelijk in de lichaamshouding en de (falset)stem. De ingewijde toeschouwer herkent het karakter van een rol uit de make-up en het kostuum. Een paar zinnen zijn voldoende voor de betekenis van een scene. Vooral de gestileerde liefdesscenes, iromojo of nureba, zijn zeer populair. De verleidelijke poses en gebaren zijn in de loop der jaren zo verfijnd, dat zij met de muziek en de choreografie een sterk dramatisch effect oproepen. Hierin toont de Onnagata zijn vakmanschap.

Blijft men, zo vroeg Hulsbergen zich af, psychisch ongeschonden als men zijn hele leven, 25 dagen per maand, tien uur per dag, in de huid van een vrouw kruipt? Het antwoord van de Onnagata Nakamura Shibajaku moet dit duidelijk maken. Misschien dat mensen uit zijn omgeving, zoals zijn vrouw, hierop een aardige aanvulling hadden kunnen geven. Portret van een Onnagata. Dinsdag Ned.3, 18.00-18.30 uur.

    • Caroline Willems