Per decreet

DE RICHTINGENSTRIJD tussen de verschillende vleugels van de regerende elite in Moskou is ontaard in een onverbloemd gevecht om de macht. Er bestaan schijnbaar geen tegenstellingen omtrent het doel: een gemoderniseerde samenleving die straks haar rechtmatige plaats kan innemen in de volkerengemeenschap. Maar over de keuze van de weg erheen is men onderling op de vuist gegaan. Ook hier bedriegt inmiddels de schijn. De strijd ging over het zogenoemde 500-dagenplan waarvan uitvoering een omkering zou betekenen van de Sovjet-maatschappij in al haar onderdelen. De Russische Republiek heeft het plan omhelsd, Gorbatsjov heeft er zich in beginsel achtergesteld, maar de staatspresident weigert de geeiste abdicatie van de centrale macht ten gunste van de verschillende republieken. Daarmee is het conflict versimpeld tot de vraag wie het voor het zeggen heeft. De inhoudelijke meningsverschillen zijn nog slechts wapens bij het beslechten van dat conflict.

De verregaande uitdaging van de centrale Sovjet-macht door de Russische president Jeltsin heeft Gorbatsjov, daarin gesteund door de Opperste Sovjet, thans beantwoord met het uitroepen van een soort bestuurlijke noodtoestand. Gedurende de overgangsperiode zal de staatspresident regeren per decreet. In de gegeven omstandigheden is deze stap een logisch vervolg op eerdere hervormingen. Gorbatsjov rekende met de partij af door de macht van de partij over te hevelen naar de staat, in de eerste plaats naar het staatshoofd-nieuwe-stijl, nu tracht hij de grootste en sterkste deelrepubliek te breken door de macht in een, zijn, hand te concentreren. Zijn alibi: de zich voltrekkende desintegratie van de Sovjet-samenleving.

OP ZIJN EIGEN wijze heeft Gorbatsjov een reputatie verworven de opvolger van zichzelf te zijn. Sterke man Gorbatsjov vervangt nu president Gorbatsjov zoals deze de plaats innam van partijsecretaris Gorbatsjov. Maar het is langzamerhand de vraag of we ook hier niet met schijn hebben te maken. De Opperste Sovjet mag Gorbatsjov, zij het na opvallende aarzeling, zijn gevolgd, waar is het apparaat dat zijn decreten zal moeten uitvoeren? De centrale bureaucratie is een restant van het verleden en zal zelfs gematigde ingrepen eerder saboteren dan uitvoeren. De deelrepublieken kunnen nauwelijks worden gehinderd indien zij veel verder willen gaan dan het centrum voor aanvaardbaar houdt. Dit geldt in nagenoeg absolute zin voor Jeltsin en zijn republiek. De kans is levensgroot dat de Sovjet-Unie uiteindelijk niet meer zal blijken te zijn dan de verbruikte cocon waaruit de Russische Republiek als de nieuwe macht tevoorschijn komt.

Vanzelfsprekend is dit de sfeer waarin speculaties over de mogelijkheid van een staatsgreep floreren. Maar de strijdkrachten delen evenzeer in de algemene malaise van de centrale Sovjet-structuur. De rem die Gorbatsjov heeft willen aantrekken op het vliegwiel van de ontwikkelingen, lijkt onklaar te raken.