Geld

Het blad Zondag wordt in Amsterdam huis-aan-huis verspreid. Maatschappelijke kwesties van algemeen belang worden er zelden in aangesneden. Meestal zijn de advertenties het belangrijkste nieuws. Behalve afgelopen zondag. Op de voorpagina staat de kop: 'Help, de bank plundert onze rekening. Schande!' Opgewonden taal van een advertentieblaadje. Toch allerminst overdreven, blijkt bij nader inzien.

In de rubriek Even Elly bellen komen gekrenkte lezers aan het woord. De ongelukkige van deze week is een kleine ondernemer die zijn bankrekening geplunderd zag. Binnen een week verdween door zeven mysterieuze afschrijvingen in totaal 6.400 gulden. Het geld zou opgenomen zijn bij een automaat. Niet door de ondernemer zelf, zegt hij. Ook niet in zijn opdracht. Zijn pasje heeft hij altijd netjes bij zich gehouden en niemand kent zijn pincode. Het geld is weg en van de bank krijgt hij het niet terug. Natuurlijk niet. Iedereen kan wel geld uit de automaat halen en dan zeggen dat het op onverklaarbare manier verdwenen is.

Elly denkt aan een computercrimineel. Ik denk dat ze gelijk heeft en dat komt doordat deze gang van zaken een paar jaar geleden precies beschreven is, toen nog alleen als mogelijkheid, in een artikel dat in de wetenschapsbijlage van deze krant stond. Mijd de giromaat! heette dat artikel. Iemand die de automaat gebruikt levert zich weerloos uit aan een handige computerkraker. Wie de verhaaltjes van de banken over hun prachtige beveiligingssystemen gelooft, doet dat op eigen risico. Een profetisch artikel. Elly zegt dat haar ondernemer waarschijnlijk het zwaarst getroffen slachtoffer is, maar lang niet het eerste. Ze heeft al veel klachten gehad van mensen die bedragen tussen de honderd en duizend gulden zagen verdwijnen en na hun klacht bij bank of giro werden uitgelachen.

Het kan natuurlijk dat de ondernemer een leugenaar is. Waarschijnlijk is het niet. Het zou wel heel brutaal zijn, eerst geld van je rekening halen en dan van de bank eisen dat je het nog een keer krijgt. De ondernemer geeft zijn naam en telefoonnummer. Hij hoopt in contact te komen met lotgenoten. Zijn openheid pleit voor zijn onschuld, maar maakt het nog onwaarschijnlijker dat hij zijn geld ooit terug zal krijgen.

De banken zouden waarschijnlijk niets liever doen dan de slachtoffers schadeloos stellen. Zelfs al zouden het oplichters zijn. Schade door fraude hoort bij de normale onkosten en wordt wel weer terugverdiend. Maar ze kunnen natuurlijk niet, zolang ze de computercrimineel niet hebben gevangen. Als ze een keer uitbetalen is het hek van de dam, iedereen zou zich melden voor gratis geld. Alleen als de slachtoffers geheimhouding konden garanderen zouden ze hun geld terug kunnen krijgen, maar op grote schaal is dat natuurlijk niet mogelijk. Het probleem is onoplosbaar.

Alle Amsterdammers hebben nu in hun advertentieblad kunnen lezen dat ze de kans lopen dat hun bank- of girorekening plotseling verdwijnt. Zonder enige mogelijkheid tot verhaal. Zou dit schokkende bericht nog consequenties hebben? Waarschijnlijk niet. Voor bank en giro is het geen verrassing. Als ze het zelf al niet hadden bedacht, hebben ze het in ieder geval in onze wetenschapsbijlage kunnen lezen. Het was geen reden om af te zien van de invoering van de geldautomaten. De klant zal de vreugde van de automaat ook niet meer willen missen, ook al weet hij dat hij een risico loopt.

Het is altijd een vreemd gezicht, de lange rijen bij de geldautomaat. In weer en wind staan ze daar, netjes wachtend voor de denkbeeldige privacy-streep. Uitgehongerde werklozen in de crisistijd, wachtend op een kom soep. Moskouse huisvrouwen die het gerucht hebben vernomen dat een stuk zeep in de stad is gearriveerd. Binnen in het postkantoor is het droog en de rijen zijn korter. Maar de transacties die daar worden verricht hebben niet de toverkracht van de automaat. Op het postkantoor lever je een briefje in en je krijgt een paar andere briefjes terug. Onspectaculaire ruilhandel, alles is echt. Bij de automaat komt het geld uit de muur, als een wonder, voor niets. De klant beleeft de verrukking van de gokverslaafde die de jackpot heeft getrokken.

Wat zullen de reacties zijn van de mensen die merken dat hun girorekening door onverklaarbare oorzaken in het niets is opgelost? Het is een harde klap, die zonder geestelijke aanpassing tot een existentiele levensangst zou kunnen leiden. Geld weg, foutje van de computer, niets aan te doen. Zijn hele leven zit in een computer, pensioenrechten, bewijs van Nederlandersschap, ziektekostenverzekering, alles wat zijn bestaan kan bewijzen. Kan dat ook opeens wegraken? Wie een fiets kwijt raakt kan heler worden en een nieuwe fiets kopen van een junk. Zo wordt de vernedering gedeeltelijk goedgemaakt. Maar wie zijn girorekening leeggeplunderd ziet zal niet gauw uit stelen gaan om zijn geestelijk evenwicht te hervinden. Die stap is te groot. Zijn belastingformulier zal hij iets minder nauwkeurig invullen dan vroeger. Collectieve actie is zo kansloos als een politieke partij van mensen die zonder geluk in de staatsloterij spelen.

Op den duur zullen de meeste rekeninghouders hun geld op de bank net zo gaan beschouwen als de pokeraar de chips die hij in de pot heeft gestopt. Het geld is niet meer van hem. Hij hoopt er natuurlijk een behoorlijke winst mee te behalen, maar de goede pokeraar heeft er emotioneel al afstand van gedaan. Het is ook geen echt geld, voor het gevoel zijn het maar fiches.

Er blijft een verschil tussen de rekeninghouder en de pokeraar. De verstandige pokeraar houdt een aparte rekening aan voor de kosten van levensonderhoud. Speelgeld en echt geld blijven gescheiden. Voor de klant van de banken is de speelrekening nu net dezelfde als zijn dagelijkse rekening. Hij kan ze niet scheiden en de onwerkelijkheid van het spel zal in zijn hele leven doordringen. Misschien niet eens zo onaangenaam. Veel ballast verdwijnt. Zijn rekening is niet echt, als de computer even met de ogen knipt is hij verdwenen. Zijn aankopen lijken ijler, alsof ze ook ieder moment kunnen verdwijnen. Zijn eigen identiteit is een floppy-disc met een aantal gegevens die ieder moment gewist kunnen worden. De rij hongerlijders voor de geldautomaten bestaat uit moderne monniken die zich oefenen in onthechting.