SPD gaat gebukt onder het gewicht van Helmut Kohl

BONN, 24 sept. Een jaar geleden keek de oppositionele SPD opgewekt uit naar de volgende Bondsdagverkiezingen. Kanselier Helmut Kohls CDU had sinds 1987 een groot aantal regionale en plaatselijke verkiezingen verloren. Hij had net een interne machtsstrijd in zijn partij overleefd en, zo leek het, daaraan voor de langere termijn enkele gevaarlijk-gepikeerde partijprominenten overgehouden als (ex)secretaris Heiner Geisler, Bondsdagvoorzitter mevrouw Rita Sussmuth en premier Lothar (das Cleverle) Spath van Baden-Wurttemberg.

Bovendien had Kohl zo'n opmerkelijke serie onhandigheden in de nationale en internationale politiek vertoond dat hij in 1990 als brekebeen in vaste dienst een last voor zijn coalitie en een uitstekende campagnehulp voor de SPD leek te zullen zijn. Trouwens, ook buiten de Bondsrepubliek viel de kanselier vooral op als een permanente Trottel tegen wil en dank. Dat hij sinds '73 CDU-voorzitter was, twee Bondsdagverkiezingen had gewonnen en eind '83 de rakettenplaatsing had doorgezet, mocht voor velen nog slechts detailwaarde hebben.

Het is, zoals bekend, allemaal anders gegaan sinds vorig najaar de omwenteling op de Oostduitse straten begon. Kohl wordt inmiddels als kanselier der Duitse eenheid, als staatsman en economisch krachtpatser, en zelfs als goede vriend, gevierd in Washington, Moskou en de hogere etages van EG-kantoren in Brussel.

Met ongewoon zelfbewustzijn, gaandeweg ook wat soepeler op de tandem met de concurrerende publiekstrekker minister van buitenlandse zaken Genscher, heeft hij de plotseling geboden gelegenheid, en de grote dooi tussen Moskou en Washington, gebruikt om de Duitse eenheid te realiseren. Sinds zijn doorbraak in de Kaukasus, waar hij in juli president Gorbatsjovs instemming voor het NAVO-lidmaatschap van een verenigd Duitsland wist te krijgen, steekt Kohl als internationaal politicus Genscher zelfs naar de kroon. Wat CDU-kanselier Konrad Adenauer de SPD al in de vroege jaren vijftig als doelstelling voorhield eenheid ja, maar dan slechts inclusief de Westelijke integratie werd een feit. Tussentijds, op 18 maart, had Kohl via zijn Oostduitse 'zaakwaarnemer' De Maiziere de SPD ook nog afgetroefd in de DDR-verkiezingen. Daarna dwong hij haar instemming af met de Duitse monetaire unie per 1 juli en de verdragen die de eenwording regelen. Dat heeft nog een nieuwigheid meegebracht. Tot voor kort heel kritische Duitse media, zelfs het door Kohl verafschuwde weekblad Der Spiegel, schrijven de laatste maanden met groot respect over de 250-ponder uit Oggersheim. Gisteren nogal onderschat, in de euforie van vandaag dan maar een beetje overschat daar heeft het iets van. En binnen de CDU? Daar is Kohls woord nu meer dan ooit wet. Dat geldt zelfs als hij bijvoorbeeld aangaande de gewenste verkiezingsdatum binnen een week geheel van mening verandert en zijn partij overeenkomstig rechtsomkeert laat maken.

Zodoende bibbert de arme oude SPD nu vrij moedeloos in de richting van haar fusie- en programmacongres, dat deze week in Berlijn drie dagen zal duren. Zij zal zich natuurlijk presenteren als regeringsalternatief en een dik programma goedkeuren dat andere, ecologische, accenten en kleinere inkomensverschillen wil binnen de economisch-industriele Duitse wereldmacht. En anders dan Kohls coalitie, die zoiets steeds onnodig en ongewenst noemt, vraagt de SPD een belastingoffer voor de Duitse eenheid, zowel om financiele als psychologische redenen. Daaraan zou ze na 2 december wel eens herinnerd kunnen worden als dan (toch) moet worden gekozen tussen bezuinigingen en extra belastingen.

Het zelfbewuste alternatief van de congresresoluties is de SPD echter niet. Zij is in West-Duitsland verdeeld en aangeslagen, in de DDR matig georganiseerd en zwak in ledental. Een kwart van haar potentiele kiezers overweegt nu volgens opinie-onderzoeken om 2 december, bij de eerste vrije parlementsverkiezingen in heel Duitsland sinds 1933, maar op Kohls CDU te stemmen. Over een mogelijke coalitie met de niet eens zo erg willige Groenen (goed voor circa zeven procent) mag zij slechts fluisterend spreken. Gebeurt dat hardop dan dreigt nog een deel van de eigen kiezers weg te lopen.

Kohls coalitie scoort al maanden een ruime meerderheid in de enquetes (deze maand rond 54 procent), zelfs de huidige economische misere in de DDR heeft de sterke positie van de CDU daar (nog?) niet in gevaar gebracht. De SPD komt in de DDR, ook door de concurrentie van SED-opvolgster PDS, maar iets boven 20 procent en blijft in heel Duitsland ruim onder 40 procent steken. Zij begint al te vrezen dat zij nog onder het dieptepunt van 37 procent zal blijven dat haar toenmalige kanselierskandidaat Johannes Rau in 1987 moest noteren.

De verhouding van de SPD tot het huidige hoofdpunt op de electorale agenda, de Duitse eenheid, was al jaren ambivalent. De partij die in de jaren zeventig onder Willy Brandt met haar Ostpolitik nieuwe wegen aangaf, had zich, toen de Oostduitse omwenteling vorig najaar in de straten van Oost-Berlijn en Leipzig begon, eigenlijk al min of meer verzoend met het voortbestaan van twee Duitse staten. Althans met de onmogelijkheid daaraan wat te veranderen. Bovendien zijn er deze scheidslijn speelt vooral voor de SPD en de Groenen ook een rol in ruim veertig jaar Bondsrepubliek grote groepen Westduitsers opgegroeid die met, zeg, Parijs, Amsterdam en Brussel heel wat meer affiniteit hebben (gekregen) dan met Leipzig, Maagdenburg en Dresden.

Die ambivalentie bezorgde de SPD sinds vorig najaar geregeld een zekere mentale achterstand in het snelle eenwordingsproces. Toen Kohl vorig najaar al op de eenheidskoers lag, mikten leidende SPD'ers nog op een gedemocratiseerde maar zelfstandige DDR. Toen het duo Kohl/Genscher dit voorjaar werk ging maken van de eenheidsoptie inclusief het NAVO-lidmaatschap, vond de SPD dat dat niet van de Sovjet-Unie kon en mocht worden verlangd. Zo, naar hun politieke posities bezien, hebben de sociaal-democraten al een paar 'nederlagen vooraf' geleden. Namelijktoen de Oostduitsers massaal (toch) om eenheid gingen vragende CDU op 18 maart in de DDR sterkste partij werd en Kohl van Gorbatsjov het 'onmogelijke' Duitse NAVO-lidmaatschap loskreeg.

Over de kansen en krachtsverhoudingen bij de Duitse parlementsverkiezingen zou een wielrenner zeggen dat Kohl dadelijk met een vinger in de neus of een hand op de rug kan winnen. Maar toch is er straks voor de SPD bij het bestuur van het verenigde Duitsland waarschijnlijk een belangrijke rol weggelegd. Met of, wat waarschijnlijker is, op den duur zonder haar kanseliers-kandidaat Oskar Lafontaine.

Dit is het eerste van twee artikelen over de komende fusiecongressen van SPD en CDU, deze en volgende week in Berlijn en Hamburg.