Met verzoek om volmachten speelt Gorbatsjov 'va-banque'

MOSKOU, 24 sept. Alleen de zwaarste middelen bieden president Michail Gorbatsjov van de Sovjet-Unie nu nog soelaas. Met zijn verzoek aan het parlement om de komende maanden per volmacht te mogen gaan regeren is hij overgestapt op 'va-banque'. Vrijdag begon dat spel. Al dat heen en weer gepraat over het economische hervormingsbeleid is goed en aardig, maar het gaat voorbij aan de 'machtscrisis' die het land nu van onderen uit opvreet. De 'toestand is buitengewoon gevaarlijk', aldus de president laat in de middag in zijn zoveelste toespraak tot de Opperste Sovjet van de Unie. De interventie kwam precies op het moment waarop velen zich klaar maakten om het definitieve politieke requiem voor premier Nikolaj Ryzjkov in te zetten. Het debat over het economische hervormingsprogramma was vorige week namelijk meer en meer tot een discussie over diens toekomst geworden.

Gorbatsjov had tot die verenging zelf de aanzet gegeven door zich, nu bijna twee weken geleden, onomwonden tegen het regeringsprogramma van premier Nikolaj Ryzjkov uit te spreken en voor het radicalere model dat een groep rond de 'presidentiele raadsadviseur' Stanislav Sjatalin heeft opgesteld. Om de kloof tussen zijn eigen werkgroep en zijn eigen premier nog enigszins te overbruggen, had hij de econoom Abel Aganbegjan nog de opdracht gegeven een derde variant op papier te zetten. Dat was een politieke actie. Het economische beleid dat Aganbegjan voorstelde week nauwelijks af van het plan van Sjatalin, die de overgang naar de markteconomie in 'vijfhonderd dagen' gerealiseerd wil zien. Het venijn van Aganbegjans tussenvoorstel was politiek van aard. Want anders dan Sjatalin stelde hij geen diepgaande decentralisatie van de bestuurlijke macht op economisch terrein voor. Volgens Aganbegjan moest de Unie als bestuurscentrum juist intact blijven. Kortom, koren op de molen van Gorbatsjov, die nu kon proberen de politieke positie van Ryzjkov te redden zonder hem inhoudelijk gelijk te geven.

Vrijdagmiddag besloot Gorbatsjov dat uitgangspunt met zwaar geschut te schragen. Iedereen die de discussie over de markteconomie wilde aanwenden om een regeringscrisis te forceren en het kabinet-Ryzjkov tot aftreden te dwingen, was met vuur aan het spelen. De eis van Gorbatsjov om officieel met volmachten bekleed te worden was goed voorbereid. De parlementaire commissie voor economische hervorming had ongeveer tegelijkertijd een ontwerpresolutie aan de Opperste Sovjet voorgelegd waarin de wensen van de president nader waren geformuleerd. De tekst was uiteraard behoedzaam. Slechts binnen het kader van de grondwet en alleen zolang het parlement van de Unie zelf niet anders had beslist zou het staatshoofd de gelegenheid moeten krijgen om bindende decreten uit te vaardigen op het gebied van de privatisering van het staatseigendom, de begroting, de arbeidsvoorwaarden, de prijzen en de rechtsorde. Bovendien zou de president het recht moeten hebben om eigen 'organen en staatsstructuren' in het leven te roepen. De moraal was in een slotpassage vervat: een appel van de Opperste Sovjet aan alle maatschappelijke geledingen om de president, het parlement en de regering te 'ondersteunen' ter wille van 'de burgerlijke vrede en rust, de maatschappelijke orde, de staatsdiscipline, de versterking van de onderlinge economische contacten en het normale werkritme'.

Want 'een compromisloze strijd met de misdaad en andere vormen van rechtsverkrachting' is nu geboden, aldus de slotclaus.

De poging van Gorbatsjov en diens medestanders om de Opperste Sovjet voor een voldongen feit te plaatsen mislukten vrijdag echter. Er was om vier uur 's middags geen quorum meer. 'Geen toeval', concludeerde parlementsvoorzitter Anatoli Loekjanov, een studievriend van de president en nu een centrale politieke figuur omdat de huidige Opperste Sovjet nog allerminst de contouren van een parlementair democratisch orgaan heeft aangenomen waarin gewerkt wordt vanuit de notie van gescheiden machten en verantwoordelijkheden.

Het hele weekeinde konden de tegenstanders van een presidentiele-decreten-democratie de messen slijpen. En dat gebeurde ook. Het parlement van Rusland, de grootste deel-republiek van de unie die onder leiding staat van Gorbatsjovs rivaal Boris Jeltsin, sprak vierentwintig uur later al zijn 'onaanvaardbaar' uit en kondigde aan zich met alle mogelijke middelen te zullen verzetten tegen de oekazes. De politieke inzet van Gorbatsjov, en dus ook zijn mogelijke verlies, werd zo alleen maar groter. Want als de Opperste Sovjet onder deze Russische druk vandaag inderdaad geen gehoor zou geven aan Gorbatsjovs wens om per volmacht te mogen besturen, heeft diens prestige een ongekende deuk opgelopen. Mocht het parlement van de Unie hem wel tegemoet willen komen, dan staat de leiding van Rusland voor de keus hoe serieus ze haar eigen verklaring van zaterdagavond neemt. En ook dan wordt het alles-of-niets. Een man zat er vrijdag niettemin relatief rustig bij: premier Ryzjkov. Hij verkeerde plots in de luwte.