Schaken

Wilhelm Steinitz was in de vorige eeuw de eer ste schaakwereldkampioen. Hij wordt nu beschouwd als de grondlegger van het moderne positiespel, maar zijn tijdgenoten vonden zijn stijl vaak bizar. Helemaal ongelijk hadden ze niet. Een van die tijdgenoten, de Engelsman Bird, schijnt gezegd te hebben: 'Stop de inhoud van een doos met schaakstukken in je hoed, schud de stukken flink door elkaar en gooi ze van een hoogte van een halve meter op het bord, dan krijg je de stijl van Steinitz.'

Het doet denken aan de karakterisering die Spasski eens gaf van de stellingen van Hort. Een zigeunerkamp. Op het eerste gezicht een totale chaos, pas bij nadere beschouwing merk je dat er toch een verborgen orde heerst. Ik las de uitspraak van Bird over Steinitz en zag toen in een ander tijdschrift de stelling van het eerste diagram. Geen partij van Steinitz, maar het ziet er wel uit alsof er een hoed met stukken boven het bord is omgekeerd. Zulke plaatjes zie ik graag en druk ik graag af, temeer omdat de bijbehorende partij ook een moderne trend illustreert: de herontdekking van de Hollandse verdediging. Grote schakers als Morphy, Aljechin, Botwinnik, Bronstein en Larsen hebben het Hollands (1. d4 f5) graag gespeeld, maar erg populair was deze verdediging toch nooit. Een paar jaar geleden gingen allerlei topspelers opeens Hollands spelen en nog wel in een van de oudste en meest primitieve vormen: de 'stenen muur verdediging', gekenmerkt door de opstelling c6, d5, e6 en f5. Het was niet omdat er ergens een spectaculaire verbetering voor zwart was gevonden. Ik denk eerder dat het komt doordat de explosieve groei van de openingstheorie ook voor de topspelers vermoeiend is. Wie Siciliaans speelt moet altijd bang zijn dat een onbekende schaker in Vladivostok in een scherpe variant een nieuwtje heeft gevonden waardoor wit binnen twintig zetten geforceerd wint. Wie de stenen muur bouwt weet dat hij in het ergste geval een klein positioneel nadeeltje krijgt, maar dat hij zijn lot in eigen hand houdt en niet kan verliezen door een openingsanalyse die hij heeft gemist. Nigel Short heeft de laatste jaren vaak de stenen muur opgebouwd. Met succes. In het Interpolistoernooi had hij op het moment dat ik dit schrijf 21/2 uit 3 gescoord met het Hollands. De nieuwe populariteit van deze verdediging leidt tot nieuwe scherpe weerleggingspogingen. Gelfand probeerde het tegen Short met snel h3 en g4 en kreeg de kous op de kop. Een andere agressieve aanpak is het Sjodin gambiet, bedacht door een Zweedse speler. Het is nooit erg bekend geworden, totdat de Zweed Hellers het een paar maanden geleden in New York liet zien aan twee Amerikaanse vrienden, grootmeester Benjamin en meester Ginsburg. Kende Hellers een weerlegging van het gambiet, vroegen de Amerikanen. Nee. Dan konden ze het ook wel eens proberen.

Wit Ginsburg-zwart Young, kampioenschap van Massachusetts 1990.1. d2-d4 e7-e6 Deze zetvolgorde kiest Short ook altijd. 2. Pg1-f3 f7-f5 3. e2-e4 f5xe4 4. Pf3-g5 Pg8-f6 5. f2-f3 Het Sjodin gambiet. 5... e4xf3 6. Dd1xf3 Pb8-c6 7. Lf1-d3 Pc6xd4 8. Df3-h3 d7-d5 9. Pg5xh7 Pf6xh7 10. Ld3xh7 Pd4xc2+ 11. Ke1-e2 Ke8-d7 12. Th1-f1 Pc2xa1 13. Tf1-f7+ Kd7-c6 14. Dh3-c3+ Kc6-b6 15. Lc1-e3+ c7-c5 16. b2-b4 d5-d4 17. b4xc5+ Lf8xc5 18. Dc3-b2+ Kb6-c6 19. Pb1-c3 Dd8-b6 20. Lh7-e4+ Kc6-d6 21. Pc3-b5+ Kd6-e5 22. Le4-f3 Th8-h4 23. g2-g4 (zie diagram 1)23... g7-g5 24. Le3xg5 Th4xh2+ 25. Ke2-d1 Th2xb2 26. Lg5-f4 mat. Een partij zoals je ze niet veel ziet en een ontroerend pleidooi voor het Sjodin gambiet. Benjamin won ook, maar gezegd moet worden dat de zet die zijn tegenstander Matsjoelski na lang nadenken vond, 5... c5, een gevaarlijke aanslag op het gambiet betekent.

Toen mijn gedachten eenmaal bij hoge hoeden en zigeunerkampen waren, ging ik andere partijen ook op deze manier bekijken. Het tweede diagram bijvoorbeeld, is dat niet een merkwaardige chaos? De dames op bijna maximale afstand van elkaar, het lijkt alsof de spelers helemaal niet op elkaars plannen gelet hebben. Wits Pg5 en Dh6 maken de gebaren die bij een mataanval horen, terwijl zijn eigen koning opgejaagd wordt. Alsof de witspeler op een bord gelijktijdig twee partijen heeft gespeeld, die niets met elkaar te maken hebben.

Wit Seirawan-zwart Timman, Interpolistoernooi.1. d2-d4 Pg8-f6 2. c2-c4 g7-g6 3. Pb1-c3 Lf8-g7 4. e2-d4 d7-d6 5. Lf1-e2 0-0 6. Lc1-g5 h7-h6 7. Lg5-e3 c7-c5 8. d4xc5 Dd8-a5 9. Dd1-d2 d6xc5 10. Le3xh6 Tf8-d8 11. Dd2-e3 Lg7xh6 12. De3xh6 Op deze riskante manier heb ik het nog nooit een witspeler zien doen, maar Timmans documentatie is beter dan de mijne en het kan best dat hij hier op gerekend had. 12... Pf6xe4 13. Ta1-c1 Pb8-c6 14. Pg1-f3 Pc6-d4 15. h2-h4 Pd4xe2 16. Pf3-g5 Pe4-f6 17. Ke1xe2 Lc8-f5 18. f2-f3 Da5-b4 19. b2-b3 Db4-a3 20. Ke2-f2 Td8-d2+ 21. Kf2-g3 21... Td2xg2+ 22. Kg3xg2 Da3-b2+ 23. Kg2-g3 Pf6-h5+ 24. Dh6xh5 g6xh5 25. Pc3-d5 Kg8-f8 26. Tc1-d1 e7-e6 27. Pd5-f4 Kf8-e7 28. Th1-h2 Db2-e5 29. Th2-d2 De5-c7 30. Pg5xf7 Ta8-g8+ 31. Pf7-g5 Tg8xg5+ 32. h4xg5 h5-h4+ 33. Kg3-f2 Dc7xf4 34. Td2-d7+ Ke7-e8 35. Td7-d8+ Ke8-f7 36. Td1-d7+ Kf7-g6 37. Td8-g8+ Kg6-h5 38. Td7-g7 Df4-d2+ 39. Kf2-g1 Dd2-e1+ Wit gaf op.