Israel Museum wil 'een venster op de wereld' zijn

JERUZALEM, 22 sept.- Eerst de intifadah, de bijna drie jaar geleden uitgebroken Palestijnse volksopstand, en nu de crisis in de Perzische golf maken Israeliers en toeristen huiverig Jeruzalem te bezoeken. Als gevolg van deze politieke drama's heeft het Israel Museum, dat nu zijn 25e verjaardag viert, bijna een derde van de een miljoen bezoekers verloren die in het topjaar 1986 joodse en universele cultuur in het moderne museumcomplex kwamen opzuigen. 'We zitten nogal in de financiele moeilijkheden, ' zucht curator dr Martijn Weijl. 'Dat is een verliespost van twee miljoen gulden per jaar op onze jaarlijkse begroting van bijna zestien miljoen gulden. We hebben al tien procent van het personeel moeten ontslaan. Ik hoop dat de regering ons een beetje zal steunen om door deze moeilijke tijd te komen.'

De slag komt hard aan omdat het Israel Museum afhankelijk is van giften en de inkomsten uit het museumbezoek.

Dr Weijl, in 1940 in Nederland geboren, is bijzonder teleurgesteld dat de meeste buitenlandse vrienden van het museum het bij de viering van het 25-jarig bestaan 'uit angst voor de situatie in het Midden-Oosten' verstek lieten gaan. Het hoogtepunt van de daardoor in mineur-stemming gehouden feestelijkheden was de officiele opening van het hyper-moderne Nathan Cummings-paviljoen voor moderne kunst ter waarde van elf miljoen dollar, dat door de Deense architect J(o/)rgen Bo is ontworpen in samenwerking met de Israelische architect Alfred Mansfeld. Met de toevoeging van ongeveer 4500 vierkante meter expositieruimte aan de bestaande capaciteit van 37000 vierkante meter is de bouw van het Israel Museum voltooid. 'Ik vind het heel bijzonder dat zo'n klein land als Israel op Saddam Husseins dreigementen reageert door een nieuwe vleugel van het nationale museum te openen. Zou dat onder dergelijke omstandigheden ook in Nederland zijn gebeurd? Ondanks alle oorlogen en ellende die we hebben meegemaakt staat hier op de Jeruzalemse heuvels toch maar het grootste museum tussen Rome en Tokyo.'

De collectie moderne kunst die in het nieuwe Cummings-paviljoen is ondergebracht, doet volgens Weijl 'niet onder voor dergelijke collecties in buitenlandse musea'.

Van Gogh

Tijdens een wandeling door het nieuwe paviljoen met zijn groots opgezette expositieruimtes blijft hij stilstaan voor twee schilderijen van Vincent van Gogh: Oogst in de Province en Korenveld, beiden uit 1888. 'We zijn niet gevraagd deze werken naar de grote Nederlandse Van Gogh-tentoonstelling te sturen. Kennelijk wisten de organisatoren niet dat deze schilderijen in ons bezit zijn, ' lacht hij.

In het Cummings-paviljoen is een ruimte ingeruimd voor een recente aanwinst: twaalf schilderijen uit de collectie van de overleden Hollywoodse filmproducent Sam Spiegel. Een gift met een waarde die dr Weijl op zo'n honderd miljoen dollar schat en die uit werken bestaat van onder anderen Cezanne, Monet, Matisse, Picasso en Kokoschka. Verlicht door het bijzondere, zachte licht dat door de dakramen binnenvalt hangen elders werken van Dubuffet, Braque, Modigliani, Leger, Klee, Kadinsky, Ernst, de Kooning, Chagall, Magritte en vele andere moderne meesters. 'Studenten in de kuntsgeschiedenis kunnen in dit nieuwe paviljoen met eigen ogen een aardig inzicht krijgen in de ontwikkeling van de moderne schilderkunst, ' zegt de curator. 'Omdat we laat begonnen zijn hebben we geen renaissance en barok. Daarvoor moeten zij naar het buitenland. Het opbouwen van dergelijke oude collecties ligt buiten ons vermogen.' Er gebeuren 'wonderen' die de het museum verrijken. Jeruzalems burgemeester Teddy Kollek, tijdens de feestelijkheden tot 'vader van het museum' geridderd, slaagde er dit jaar in in vijf koffers 101 tekeningen van Marc Chagall uit Parijs naar Jeruzalem te 'smokkelen'.

Deze aan het oog van de Franse douane onttrokken gift een van de belangrijkste verwervingen uit de geschiedenis van het museum van Marc Chagalls dochter Ida Chagall is nu tentoongesteld en trekt veel belangstelling.

Ook de permanente foto-tentoonstelling, samengesteld uit een collectie van 40.000 foto's en exposities van tekeningen en etsen uit een collectie van 50.000 stuks en een speciale ruimte voor 130 bronzen maquettes van de beeldhouwer Jacques Lipshitz geven een aparte sfeer aan het nieuwe paviljoen.

Uit de 'Tempel van het boek' waar de Dode Zee-rollen met zorg op constante temperatuur worden bewaard doolt de bezoeker door de exposities van oude en exotische culturen en kan hij in de Billy Rose-beeldentuin zijn ogen laten gaan over een zestigtal beelden van vooraanstaande beeldhouwers (Rodin, Zadkine, Epstein etc).

Venster

In zijn voltooide vorm slaat het Israel Museum een inspirende brug tussen het door rijke archeologische exposities geillustreerde lange joodse verleden in dit deel van de wereld, de joodse cultuur in de diaspora en de moderne tijd. Principieel is het niet als museum voor joodse of Israelische kunst opgezet. 'Het moet vanuit Jeruzalem een venster op de wereld zijn, ' zegt dr Weijl.

In deze liberale opvatting is zij het op bescheiden wijze ook ruimte voor Palestijnse cultuur. Er is een expositie opgezet van Palestijns borduurwerk en van voorwerpen uit het grote Palestijnse vluchtelingenkamp bij Jericho dat na de Zesdaagse Oorlog in 1967 werd verlaten. Indrukwekkend van compositie en betekenis is een door een Israelische fotografe gemaakte studie van een Palestijnse vrouw uit een groot vluchtelingenkamp in de Gaza-strook. Als de 'Madonna van het Palestijnse lijden' houdt zij haar kindje op de schoot vast. Het Israel-museum heeft een speciaal voor kinderen gebouwde vleugel. Deze in museum-kringen beroemde kindervleugel heeft een actieve afdeling voor Palestijnse kinderen in Oost-Jeruzalem.

Volgens dr Weijl is het Israel Museum door de kwaliteit van zijn gevarieerde collecties en door zijn moderne opzet een van de belangrijkste musea ter wereld. De rijke internationale contacten met musea brengen soms verrassende dingen aan het daglicht. Tijdens een bezoek aan Berlijn gooide Weijl in Duitse museumkringen een balletje op over de bijdrage van het Duitse jodendom aan het Duitse museumwezen. Een grondig daarna uitgevoerd onderzoek heeft volgens hem reeds aangetoond, dat de Duits joodse gemeenschap tot 1932 tachtig procent van de contributies aan de Duitse musea betaalde en dat alle Berlijnse musea door joden zijn gesticht. Over twee jaar zullen de resultaten van dit onderzoek worden gepubliceerd en wordt er een tentoonstelling aan gewijd.

In samenwerking met de ex-curator van het Rijksmuseum Simon Levi wordt gewerkt aan een tentoonstelling van bijbelse onderwerpen in de zeventiende-eeuwse Nederlandse schilderkunst.

    • Salomon Bouman