De lastige boodschap aan minister Braks; Twee gelijkwaardigepartners

Het wordt leeg rondom premier Lubbers. Van de oude ploeg waarmee hij in 1982 zijn karwei begon, is na het gedwongen vertrek van minister Braks alleen nog minister Van den Broek over. De man die de Kamer twee jaar geleden ten tijde van de paspoortaffaire in elk geval niet weg kreeg. Toen durfde de Kamer niet, nu wel. Is er een andere volksvertegenwoordiging of een andere premier? Bijna gelaten liet Lubbers deze week de moord op Braks zich voltrekken. Natuurlijk, van hem had 'Gerrit Braks' niet weggehoeven, maar als het parlement zijn eigen verantwoordelijkheid wenste te nemen, dan moest dat maar. Coalitie-overwegingen mochten geen rol spelen bij de beoordeling, zei hij afgelopen maandag enkele uren voor aanvang van de voor Braks zo belangrijke commissievergadering. Daarmee ging Lubbers wel achter zijn minister van landbouw staan, maar niet voor hem. Het was voor de PvdA het signaal dat het dualisme eventueel tot in het uiterste kon worden doorgezet. Braks verweerde zich maandagavond ferm en PvdA-woordvoerder Van Zijl noteerde de antwoorden beleefd. De zaak leek gefikst. Naaste medewerkers en politieke vrienden feliciteerden de minister. Het was weer eens bewezen: Als het erop aankomt, krijgt Braks iedereen plat, of het nu om een veehal vol protesterende boeren gaat of de commissie visserij van de Tweede Kamer.

Maar het lag iets anders, zoals later is gebleken. Het CDA heeft te maken met een nieuw fenomeen: de PvdA hakt niet meer, maar strijdt met de floret. Een PvdA die rust uitstraalt is niet hetzelfde als een PvdA die zich bij de feiten neerlegt. Ook met een gemoedelijke zachte g kan iemand de wacht worden aangezegd.

Verrassing

Heeft CDA-fractievoorzitter Brinkman dat niet begrepen, of wilde hij het niet begrijpen? Zijn uitleg van de gebeurtenissen van de afgelopen weken is dat het besluit van de PvdA om het vertrouwen in Braks op te zeggen als een complete verrassing is gekomen.

Toch heeft zijn PvdA-collega Woltgens hem telkens weer laten weten dat de 'kwestie-Braks' in zijn fractie uiterst gevoelig lag. Dat is begin deze maand gebeurd tijdens de reis van de fractievoorzitters naar Moskou, die waarschuwing heeft Woltgens afgelopen zondag aan de vooravond van het debat in de commissie afgelopen maandag telefonisch herhaald en nog eens na afloop van die vergadering. En toch was Brinkman woensdag, nadat de PvdA-fractie het besluit kenbaar had gemaakt, 'buiten adem' van verbazing.

De bijdrage van Brinkman in het Kamerdebat van afgelopen donderdag maakte haarfijn duidelijk waar die verbazing van het CDA vandaan kwam. Het is het verschil tussen degene die permanent aan de macht is en degenen die zo nu en dan ook eens buiten het machtscentrum staan en zodoende een wat frissere kijk kunnen ontwikkelen. Het CDA dat geheel alleen staat in de Kamer, dat komt niet vaak voor. Een opvatting hebben over het functioneren van een minister mag, maar de coalitie wil ook wat, was in feite het betoog van Brinkman. 'Bij regeringsdeelname behoort tegelijk een verantwoordelijkheid om met regelmaat lastige boodschappen te brengen aan volk en eigen achterban', zei hij. Een stelling die iedereen zal beamen. De PvdA weet daar sinds tien maanden ook alles van. Maar bij regeringsdeelname hoort ook dat zo nu en dan lastige boodschappen aan de bewindspersonen moeten kunnen worden overgebracht. En daarmee blijft het CDA het maar moeilijk mee hebben. 'Gezamenlijk op weg gaan naar zaken als meer werkgelegenheid en minder maatschappelijk vrijblijvend gedrag. Dat zijn onmiskenbaar belangrijker zaken dan een maatje vis meer of minder', aldus Brinkman. Het gaat er nu juist om dat de Kamer bij een falende bewindsman de afweging of deze al dan niet kan aanblijven, juist moet kunnen maken los van de vraag of daarmee de coalitie en dus de werkgelegenheid in gevaar komt. Dat verband zou niet eens mogen worden gelegd. Dat is pas echt dualisme.

Het CDA is nog lang niet zo ver. De partij is, nota bene vlak voor het tienjarig bestaan vernederd, althans zo wordt het in eigen kring gevoeld. Als er CDA-bewindslieden moeten worden weggestuurd, doet de partij dat zelf wel, dat hoeft niet door de coalitiepartner te gebeuren. Openlijk spreken Kamerleden over de prijs die de PvdA voor het wegsturen van Braks zal moeten betalen. Niet direct, maar op een of ander moment, als het goed uitkomt. Moeten er niet over een half jaar, zo rond de Statenverkiezingen dus, financiele keuzes voor de rest van de kabinetsperiode worden gemaakt? Moeten er niet nog wat bezuinigingen worden afgesproken? Dan zal de PvdA door het stof moeten.

De zaak-Braks heeft het CDA pijnlijk duidelijk gemaakt dat de coalitie, in tegenstelling tot de vorige twee kabinetten-Lubbers, uit gelijkwaardige partners bestaat. Tot nu toe leek het wel dat het CDA het beleid dicteerde, maar het was voor een belangrijk deel toch ook de financiele werkelijkheid die de PvdA als regeringspartij wat anders interpreteert dan als oppositiepartij.

Opportunisme

De PvdA-fractie heeft het aangedurfd een CDA-minister weg te sturen. Maar natuurlijk was dit 'moedig opereren' niet ontbloot van politiek opportunisme. De opiniepeilingen voor de PvdA waren tot en met vorige week desastreus, terwijl de futloze begroting nog niet eens was gepresenteerd.

Met het onder strenge voorwaarden herstellen van de koppeling (waarbij onder andere de bevriende vakbeweging min of meer wordt gegijzeld door de loonstijging aan een maximum te binden), worden niet in een klap alle teleurgestelde kiezers teruggewonnen. Vooral niet als dan ook nog een somber toekomstbeeld wordt geschetst en ingrijpende maatregelen niet worden uitgesloten. 'Dat viel tegen, Wim', aldus de advertentie van de Socialistiese Partij in diverse dagbladen op de dag na Prinsjesdag. 'Er zou een ander beleid komen... Wat je daarmee bedoelde weten we sinds gisteren. Je bezuinigt op de stadsvernieuwing. Op de WAO. Op het vormingswerk. Op fysiotherapie en ziekenhuizen. Op de gemeenten.' Zoiets komt keihard aan op het partijbureau van de PvdA in Amsterdam, te meer als de partij zelf de begroting kwalificeert als 'een verademing' en een 'verfrissende benadering'.

Iets meer bescheidenheid, dan wel eerlijkheid doet het bij het electoraat een stuk beter. Vandaar dat de affaire-Braks voor de PvdA toch ook wel als een geschenk uit de hemel is gekomen. Het kostte niks, het gaf je profiel, en die magere begroting was iedereen even vergeten.

    • Mark Kranenburg