Belastingbetaler VS vertrouwt overheid als mecenas niet

In hun hart vinden de meeste Amerikanen dat kunst niet dient te worden gesubsidieerd. Het overheidsmecenaat hoort bij het feodale Europa dat de voorouders van de Amerikanen waren ontvlucht. Het waren geen edelen maar plutocraten als Andrew Mellon die kunstenaars ondersteunden, musea oprichtten of grote aankopen deden. Ook nu nemen fondsen van overleden magnaten en bedrijven veel lasten op zich. De belastingbetaler heeft weinig vertrouwen in de goede smaak van ambtenaren. De Amerikaanse overheid heeft maar weinig geld over voor kunst: 71 dollarcent per inwoner, tegenover 73 dollar per inwoner voor Duitsland en 33 dollar per inwoner voor Nederland. En nu komt zelfs dat kleine bedrag in gevaar. Toen een dominee twee jaar geleden naar aanleiding van foto's van Robert Mapplethorpe een campagne begon tegen de staatssubsidie-instelling, de National Endowment for the Arts, vond hij ook buiten zijn eigen benauwd-preutse kring weerklank. Voor het eerst heeft een dergelijke actie politieke gevolgen. Het voortbestaan van de 25 jaar oude National Endowment (jaarbegroting 171 miljoen dollar) wordt nu bedreigd.

Het Amerikaanse Congres is verdeeld over een compromisvoorstel dat een onafhankelijke adviescommissie vorige week uitbracht om de Endowment te redden. Nog geen van de wetsvoorstellen in het Huis van Afgevaardigden om subsidiering verder te beperken of om het geld van de Endowment over de staten te verdelen, is ingetrokken. En als het compromisvoorstel wordt aangenomen, zoals een senaatscommissie al heeft gedaan, begint het gekrakeel volgend jaar opnieuw, al zal het minder luid zijn. Het voorstel loodst de Endowment alleen door dit verkiezingsjaar, zodat volgend jaar in de luwte weer kan worden overlegd.

Het is in ieder geval een groot succes voor dominee Wildmon die in 1988 begon met het posten voor bioscopen waar The Last Temptation of Christ van Martin Scorsese vertoonden. Al gauw leerde hij de waarde van brievencampagnes kennen. Zijn American Family Association bestiert 400.000 adressen waaronder 170.000 van Amerikaanse kerken. De brieven geven adressen van congresleden en senatoren tegen wie de burgers hun hart kunnen luchten. Een computeruitdraai van Wildmons associatie maakt heel wat congresleden zenuwachtig, zeker nu het hele Huis van Afgevaardigden en een derde van de senaat worden herkozen.

De rechts-evangelische senator Jesse Helms zette het werk voort in de Senaat. Op theatrale toon vroeg hij vorig jaar of vrouwen en kinderen de zaal konden verlaten. Hij wilde 'de vuiligheid' van Robert Mapplethorpe aan zijn collega's laten zien. 'Wij moeten de liberalen weerhouden van het spenderen van belastinggeld aan perverse, afwijkende kunst, ' riep hij verontwaardigd. Sindsdien is het dispuut over de Endowment steeds verder geescaleerd en komen de oorspronkelijke idealen nog nauwelijks ter sprake. Kunstenaars die een toelage ontvangen, moeten nu een verklaring tekenen dat hun kunst geen 'obsceniteiten' bevat. Misschien wordt dat voor volgend jaar afgeschaft maar de kunstenaar moet zijn toelage wel terugbetalen als de rechter hem wegens 'obsceniteiten' veroordeelt. Bij de oprichting dacht men alleen in verheven termen. President Kennedy had het idee voor de Endowment opgevat. Het hoorde bij Camelot en de nationalistische idealen van de nieuwe, naoorlogse grootmacht. 'Niet door de kracht van onze wapens of de sier van onze rijkdom maar door de schittering van onze idealen zullen we wereldwijd begrip voor ons beleid kweken, ' zo motiveerde Kennedy's adviseur Arthur Schlesinger de noodzaak van een kunstbeleid.

Onder president Johnson kon in 1965 de Endowment worden geopend. Ook toen was er veel conservatieve kritiek op de geringe eerbied van de subsidiecommissies voor 'familiewaarden'. Sexualiteit speelde altijd een belangrijke rol in de klachten. Deden die balletdansers niet verwijfd aan? Er ontstond grote verontwaardiging over de ontdekking dat de Endowment Erica Jong had gesubsidieerd voor het schrijven van Het ritsloze nummer.

Kunstsubsidies en kunst zijn altijd een dankbaar onderwerp geweest voor politici die om munitie verlegen zaten. Elk jaar staat er wel ergens in Amerika een sherrif op die met de bijbel in de hand en het pistool in de holster een tentoonstelling met naaktafbeeldingen of 'goldslastering' sluit. Maar pas vorig jaar had het Amerikaanse cynisme over de overheid zulke hoogte bereikt dat de kritiek meer dan folkloristisch werd. Jesse Helms en dominee Wildmon putten slechts uit een beperkt aantal voorbeelden, waaronder de homo-erotische foto's van Mapplethorpe en een foto van Andres Serrano van een in urine gedrenkt kruisbeeld. De voorzitter van de Endowment, John Frohnmeyer, zegt dat de meeste van de 85.000 toelages aan kunstenaars en projecten niet controversieel zijn. Toch heeft de onafhankelijke adviescommissie ook kritiek op de wijze van subsidie verstrekken. Alleen de subsidie-ontvangers, de kunstenaars, bepalen wie een toelage krijgt, terwijl degene die de toelage geeft, de belastingbetaler, niet wordt vertegenwoordigd. 'Verloren in het huidige debat is de erkenning dat de kunsten tot het hele Amerikaanse volk behoren en niet alleen tot degenen die direct profiteren van het bureau, ' schrijft de commissie. Kunstcritici hebben al vaker geschreven dat beoordeling door kunstenaarpanels alleen leidde tot 'ons kent ons' en tot 'als jij mijn rug krabt, krab ik de jouwe', zodat iedereen al van te voren kon zeggen waar het geld heen zou gaan. De commissie wil voortaan niet-kunstenaars een grote rol laten spelen bij de beoordeling van aanvragen. 'Het steunen van kunst met publieke gelden brengt overwegingen met zich mee die verder gaan dan artistieke voortreffelijkheid. Publiek gefinancierde kunst moet rekening houden met de voorwaarden die traditioneel het gebruik van overheidsgeld bepalen'.

De voorzitter van de Endowment moet de uiteindelijke verantwoordelijkheid dragen voor de subsidietoewijzing, zodat het Congres hem erop kan aanspreken. Ongevraagd was Frohnmeyer dit jaar eventuele conservatieve opponenten tegemoet gekomen door een aantal mogelijk controversiele uitvoerders te schrappen, onder wie een vrouw die halfnaakt op het toneel verschijnt en zich met chocola insmeert om uitbuiting te symboliseren. Zij werkt overigens ook met groentesoorten. Omdat sommige geschrapte uitvoerders lesbische of homoseksuele kunst brachten, beschuldigden homoseksuele organisaties de Endowment van discriminatie. Er zijn nu drie processen aanhangig gemaakt om de grondwettelijkheid te testen van de nieuwe toewijzingsprocedure. Sommige musea en theatergezelschappen accepteren geen geld meer van de Endowment omdat die 'censuur' zou toepassen.

De klacht 'censuur' vindt weinig weerklank onder de meerderheid van de Amerikaanse belastingbetalers. Bij elke peiling blijkt dat de meeste Amerikanen vinden dat iedereen vrij is om te produceren wat hij wil, maar dat de overheid niet verplicht is voor de kosten op te draaien. De commissie heeft op die gevoelens ingespeeld door de belastingbetalers meer in te schakelen bij de beoordeling. En daar zal de Endowment, in wat voor vorm ze ook blijft voortbestaan, niet meer onderuit komen.