Korte verhalen van Andrzej Szczypiorski; Het bewijs van eengeweten

Op 13 december 1981, na de afkondiging van de staat van beleg in Polen, werd de toen 57-jarige Andrzej Szczypiorski, schrijver van de romans Een mis voor de stad Atrecht en De mooie mevrouw Seidelmann, gearresteerd. Het was niet in de eerste plaats zijn schrijverschap dat Szczypiorski in het interneringskamp deed belanden. Gedurende de tweede helft van de jaren zeventig, de jaren waarin de Poolse democratische oppositie zich steeds luidruchtiger durfde te manifesteren, stelde hij zijn literaire bekendheid ten dienste van de democratische zaak en kwam hij aan schrijven nauwelijks toe. Hij beperkte zich tot het zo nu en dan schrijven van korte verhalen. Tijdens zijn internering begin jaren tachtig schreef hij de laatste twee verhalen van de bundel Amerikaanse Whiskey, die in 1987 verscheen bij de Poolse samizdat-uitgeverij Neutrino en nu is vertaald.

Elk verhaal gaat over een personage wiens levenslot op de een of andere wijze is verknoopt met de Poolse tragedie van de twintigste eeuw. Soms is het een van de talloze slachtoffers van die tragedie, vaker kiest Szczypiorski voor een van de handlangers van het Poolse lot. 'Het is mijn gewoonte het lot van de enkeling te doorgronden die in het collectieve leven is verstrikt', schrijft hij in zijn voorwoord en in het titelverhaal laat hij de hoofdpersoon zeggen: ' soms kiest de situatie voor de mens'.

Dat geldt niet alleen voor de miljoenen die, soms alleen maar vanwege hun etnische achtergrond, werden geslachtofferd, dat geldt ook voor hun beulen.

Ooit hebben zij, net als hun latere slachtoffers, een keus gemaakt waarvan zij de consequenties niet hebben voorzien, zelfs niet hebben kunnen voorzien. Hun schamele principes hebben zij ondergeschikt gemaakt aan de doelstellingen van een collectief de staat, de partij, de SS dat hun in ruil daarvoor de kans bood op een carriere, op status en op verheffing uit een verstikkend milieu.

In 'De Engelen van het Lot' is Zenon Sarniak zo'n man met slecht ontwikkelde principes, die in de communistische partij een voertuig heeft ontdekt om aan het uitzichtloze plattelandsbestaan te ontsnappen. Tijdens een cursus partijdoctrine is hij opportunistisch genoeg om de cursusleider niet alleen in de klas ter wille te zijn, maar zich ook daarbuiten beschikbaar te stellen voor een 'nummertje dialectisch raggen'. In Amerikaanse Whiskey wordt een jonge Poolse flierefluiter aangehouden met een fles whiskey op zak. Het leidt tot maandenlange verhoren en een gevangenisstraf. In de ondervrager van de staatsveiligheidsdienst laat Szczypiorski de psychologie van de stalinist zien: 'De paar komende jaren zou hij in dit slecht geventileerde vertrek zitten om het gezwel met heet ijzer weg te branden, niet beseffend dat hij een vreselijke operatie uitvoerde, het levende weefsel van de wereld vernietigde en het beste dat Polen bezat amputeerde.

Maar waarheen zou hij wel onderweg zijn met zijn grijze kop, geheel gevuld met dialectiek, achterdocht, angst en wraakzucht? Hij was op weg naar een droom die allang dood was, en hij kon niet stoppen, want dan had hij moeten toegeven dat hij had gefaald'. De tragedie van Polen laat zich niet alleen tot de handlangers herleiden. Ook over hun leven is meer te zeggen dan het simpele oordeel: zij waren fout. Wie dergelijke oordelen uitspreekt zoekt slechts zelfrechtvaardiging. Szczypiorski zoekt naar de nuance, naar sporen van menselijkheid, zelfs in de beulen, juist om het gebrek daaraan te kunnen verklaren. Het laatste verhaal, 'Biecht van een Kind van deze Eeuw', bewijst dat nog eens. Szczypiorski schreef het tijdens zijn internering. Het verhaal bestaat uit een lange monoloog van een hoge staatsfunctionaris, die tijdens de staat van beleg belast is met de inrichting en de leiding van een interneringskamp. De lezer maakt kennis met het getraliede denkraam van een kleinburgerlijke apparatsjik, die zich volledig heeft geconformeerd aan een systeem waarvan hij zich niet kan afvragen of het goed of fout is. Het valt met zijn bestaan samen. Toch vindt Szczypiorski ook bij hem twijfel, aan zichzelf en aan zijn functie. Die twijfel maakt van de monoloog uiteindelijk een biecht, het feitelijke bewijs van een geweten.

De komende tijd zal Szczypiorski zich waarschijnlijk opnieuw moeten beperken tot het schrijven van korte verhalen. In 1989 werd hij gekozen in de Sejm, het Poolse parlement.

Andrzej Szczypiorski: Amerikaanse Whiskey. Vert. Gerard Rasch. Uitg. Amber, 247 blz. Prijs fl.34,50.