ANC heeft de wapenen gestrekt, nu De Klerk nog

Voor de redding van het vredes- en onderhandelingsproces in Zuid-Afrika is het noodzakelijk dat president De Klerk in eigen huis orde op zaken stelt. Het ANC heeft een einde gemaakt aan haar gewapende strijd tegen het leger en de politie van het regime. Er zijn geen klachten dat het ANC de gemaakte afspraken niet nakomt. Nu zou ook president De Klerk in actie dienen te komen om te bewerkstelligen dat zijn leger en politie hun strijd tegen het ANC staken. De laatste weken is een overstelpende hoeveelheid materiaal boven tafel gekomen waaruit blijkt dat de politie geweld blijft gebruiken tegen de aanhangers van het ANC of geweld van anderen aanmoedigt.

Tot voor kort wees De Klerk elke verantwoordelijkheid voor het massale geweld in Zuid-Afrika af. De politie zou daar buiten staan. Maar de goed georganiseerde massamoord op onschuldige reizigers in een trein bleek niet meer af te doen met 'rassen-oorlog' of 'botsingen tussen ANC en Inkatha'. De laatste jaren is meer bekend geworden over boerderijen, waar leger en politie moordcommando's opleiden, vaak in de gevangenis gerecruteerde lieden. Zij werden ingezet, als Renamo-leden, om in Mozambique bloedige aanslagen te plegen. Andere eenheden pleegden moorden op mensenrechten-activisten of gingen als 'witdoeke' tegen de ANC-aanhang in de townships te keer.

Na de recente massamoord in de trein moest De Klerk voor het eerst toegeven dat 'er krachten aan het werk zijn die de vreedzame onderhandelingen willen laten mislukken'.

Nelson Mandela zei het duidelijker: 'We zien op dit ogenblik in Zuid-Afrika het begin van een Renamo-beweging, mensen die er op uit zijn de infrastructuur van het land te vernietigen, om te moorden, te verminken en angst te zaaien.'

Als De Klerk de extreem-rechtse krachten in leger en politie niet snel aanpakt, zal de Zuidafrikaanse samenleving langdurig worden ontwricht. De Zuidafrikaanse ondermijning van Mozambique toont aan hoe taai en hardnekkig die krachten zijn.

Maar terwijl de president zijn ongediciplineerde politiemacht onder controle zou moeten brengen, heeft hij in het kader van de operatie 'IJzeren vuist' die politie uitgerust met mitrailleurs op pantserwagens. Het bloedvergieten zal er alleen maar mee worden verergerd.

Buthelezi

Voorts zou De Klerk thuislandleider Buthelezi tot de orde moeten roepen. Terwijl het ANC de wapens heeft neergelegd, blijft Buthelezi's Inkatha-beweging opereren met een eigen gewapende macht, de zogenoemde Kwazulu politie. Er zijn tal van getuigenissen verzameld en rapporten gepubliceerd over het partijdige en wrede optreden van deze thuisland-politie van Buthelezi.

Het thuisland Kwazulu behoort ook in de visie van de Zuidafrikaanse regering tot het grondgebied van Zuid-Afrika, en de regering-De Klerk is verantwoordelijk voor het bestuur over dat gebied. Een eerste noodzakelijke stap zou zijn de Kwazulu-politie te herstructureren en los te maken van Inkatha. Voorts zou het Buthelezi onmogelijk moeten worden gemaakt de 'staatsmacht' in zijn thuisland voor partij-politieke doeleinden te gebruiken; als dat niet mogelijk blijkt, zou hij als 'staatshoofd' van het thuisland Kwazulu het veld moeten ruimen.

De Internationale Commissie van Juristen, die onlangs een onderzoeksmissie naar Natal heeft gestuurd, ziet voor De Klerk nog een taak weggelegd. De rechterlijke macht moet worden gereorganiseerd, zodat de beruchte 'warlords' van Inkatha en anderen die moorden plegen, effectief kunnen worden berecht en gestraft. Voorts is het noodzakelijk de noodtoestand in Natal, die de politie een vrijbrief geeft om de regels te overtreden, op te heffen.

Bovengenoemde stappen zijn een voorwaarde voor een terugkeer van de rust in Zuid-Afrika, zodat het vredesproces voortgang kan vinden. Alleen in dat geval kunnen besprekingen tussen de verschillende politieke stromingen tot succes leiden. Een topontmoeting tussen Mandela en Buthelezi, zoals vaak is gesuggereerd, zal op dit ogenblik niets opleveren. Buthelezi zal daarmee niet tevreden zijn. Hij heeft voorgesteld met Mandela door het land te trekken om de bevolking toe te spreken. Hij wil zich aan Mandela 'optrekken', zodat hij als gelijke bij het onderhandelingsproces wordt betrokken.

Autoritair

Buthelezi is heel moeilijk in te passen in een democratisch Zuid-Afrika. Hij is een autoritair heerser, die geen tegenspraak en geen rivalen naast zich dult. Hij heeft een een-partijstaat opgebouwd waar dwang en geweld worden gebruikt om elke afwijkende mening te onderdrukken. Zijn macht is slechts gebaseerd op een stam, de Zulu's rampzalig voor het nieuwe Zuid-Afrika. Bij een recente opinie-peiling bleek hij buiten Natal slechts door twee procent van de zwarte bevolking te worden gesteund, waarmee hij aanzienlijk lager scoorde dan president De Klerk. Juist nu het duidelijk wordt hoe rampzalig autoritaire een-partijregimes in Afrika zijn, zou het tragisch zijn als Buthelezi tot de eerste rij bij de onderhandelingen zou doordringen.

Voor een beeindiging van de spanningen zijn besprekingen op lokaal niveau tussen ANC, Inkatha, de kerken en zo mogelijk de politie veel zinvoller dan topontmoetingen tussen Mandela en Buthelezi. Door het geweld in Transvaal is de aandacht voor de ontwikkelingen in Natal, waar de strijd ontbrandde, wat afgenomen. Maar het ontbreken van nieuws uit Natal is een goed teken: door gesprekken op plaatselijk niveau lijken de botsingen daar te zijn afgenomen.

Gelukkig is in Zuid-Afrika geen sprake van een 'stammenstrijd', hoewel Buthelezi door zijn eenzijdige Zulu-steun daar wel eens aanleiding toe geeft. Maar de 4.000 doden in vijf jaar strijd in Natal waren vrijwel allen Zulu's, gedood door Zulu's. Bij de recente strijd in Transvaal vielen de Zulu's van Inkatha de bewoners van de townships aan, voor veertig procent bestaand uit Zulu's. Zij vechten even hard als de Xhosa's en de Sotho's tegen de Inkatha-terreur. Toen Mandela traditioneel een vorst van de Xhosa's Durban bezocht, werd hij verwelkomd en toegejuicht door 100.000 Xhosa's. Zeer tot verdriet van Zulu-leider Buthelezi is stambinding geen overheersende factor bij de politieke stellingname van de zwarte bevolking, behalve misschien in bepaalde plattelandsgebieden in zijn Kwazulu-staatje.

Verzieking

Zuid-Afrika is een kruitvat door een langdurige opeenstapeling van vooroordelen, haat, frustraties, armoede en onrecht. Mandela en De Klerk zullen samen de verzieking in het land moeten aanpakken. Daarvoor moet het ANC, net zoals De Klerk die nu heeft via het staatsapparaat, de beschikking krijgen over middelen om de eigen organisatie op te bouwen. Hier ligt ook een taak voor de Nederlandse regering. Zij heeft niet voor niets Mandela en het ANC materiele ondersteuning toegezegd tijdens zijn bezoek aan Nederland enkele maanden geleden.

    • Jules Kneepkens