'We zijn niet onder juk van CDA door gegaan'

DEN HAAG, 20 sept. In een kamer met goed zicht op het torentje van minister-president Lubbers drinken rond zes uur woensdagavond vier PvdA-Kamerleden een borrel. Ze zitten wat wezenloos bij elkaar. Overvallen door de leegte die opdoemt als een grote daad is gesteld. Kort daarvoor heeft de PvdA-fractie besloten het vertrouwen in minister Braks van landbouw, natuurbeheer en visserij op te zeggen. Fractievoorzitter Woltgens heeft het de minister persoonlijk meegedeeld.

Via Teletekst vernemen de vier dat elders in het gebouw de CDA-fractiewoordvoerder al direct heeft laten weten dat de affaire-Braks het CDA geen kabinetscrisis waard is. De vergadering van de CDA-fractie moet dan nog beginnen. 'Het zal je maar gezegd worden, na tien jaar trouwe dienst', reageert PvdA-Kamerlid Van Nieuwenhoven. De verbazing bij het CDA over wat de PvdA heeft gedaan, wuift ze kordaat weg: 'Dat is gespeeld. Wij zijn consequent geweest. ' Als door een wesp gestoken reageren de vier als hun wordt gevraagd of de fractie zich heeft gerealiseerd dat volgens de regels van het politieke spel voor deze daad tolgeld zal moeten worden betaald. 'Als we dit niet hadden gedaan, dan zou iedereen ons verwijten dat we net als de VVD onder het juk van het CDA doorgaan', werpt Buurmeijer tegen. 'Niet dat we het daarom hebben gedaan', voegt hij er aan toe. Van Nieuwenhoven valt hem bij: 'Wat de PvdA-partijraad ervan zal vinden, heeft bij ons in de fractie geen enkele rol gespeeld.'

Eerder die middag is een collega van haar eerlijker: 'We zaten klem. Wat we ook hadden gedaan, het was nooit meer goed.'

Even voor achten is het CDA uitvergaderd. Fractievoorzitter Brinkman schiet vlug zijn werkkamer in voordat hij de camera's onder ogen wil komen. Zijn tweede man, een grieperige vice-voorzitter Wolters, rept van een droeve zaak en loopt snel door. Kamerlid Mateman duikt in het gat dat zijn voormannen laten vallen en gaat uitgebreid voor camera's en microfoons staan. Hij wil wel kwijt dat de fractie het niet eens is met het oordeel van de PvdA. De fractie zou volgens hem graag zien dat de PvdA en Braks het de volgende dag in de Kamer gaan uitvechten. Even verheugt de pers zich op een mooi drama in de politieke arena. Dan is Brinkman gereed om een eerste formele reactie te geven. 'Ik ben nog buiten adem van verontwaardiging en verbazing', deelt hij op effen toon mee. 'Het zal duidelijk zijn dat dit een deuk betekent voor de coalitie, ' waarschuwt hij de PvdA. Het is gemeend, maar het komt er niet dreigend uit. Het door Mateman voorgespiegelde debat wuift Brinkman weg. 'Als de uitslag tevoren vaststaat, is zo'n debat misschien niet zo zinvol.'

De CDA-fractievoorzitter is immers op de hoogte van het besluit van de minister om de eer aan zichzelf te houden. Braks is al 's middags omstreeks een uur, tijdens een werkbezoek in het Gelderse Voorst, door Woltgens gewaarschuwd voor wat hem even na vijven definitief wordt meegedeeld. Binnenskamers heeft Braks al te verstaan gegeven zich niet te zullen laten vermurwen door de fractie. Hij ziet 'geen kiertje licht meer'.

Braks' houding komt de CDA-fractie slecht uit. De emoties en woede tijdens het fractieberaad gelden niet zozeer het heengaan van de minister alswel de afwikkeling van de zaak. 'Doordat de PvdA-fractie haar eindoordeel al bekend heeft gemaakt, moet Lubbers nu het beleid van Braks gaan verdedigen terwijl bijna alle fracties het vertrouwen in deze minister hebben opgezegd, ' zegt een CDA-kamerlid. 'Dit is voor de PvdA heel aantrekkelijk. De coalitiepartner komt hiermee veel te goed weg.'

Een PvdA-kamerlid, onwetend van de laatste zetten in het schaakspel, heeft dan al gezegd dat 'het CDA het knap heeft gespeeld. Wij moeten nu de kogel door de kerk jagen.' Om negen minuten voor negen beent de politiek adviseur van minister Braks met een blauwe envelop door de gangen van het Kamergebouw. Het is de laatste brief met de handtekening van deze minister van landbouw, natuurbeheer en visserij aan het parlement. Twee kantjes zijn het. Voor de parlementaire geschiedschrijving verdedigt Braks nog een keer zijn beleid. Daarna volgt de mededeling: 'Derhalve wens ik, overeenkomstig mijn opvatting over het functioneren van de parlementaire democratie, de eer aan mijzelf te houden. Inmiddels heb ik Hare Majesteit de Koningin verzocht mij ontslag te verlenen.' Ook Braks rept in zijn brief van 'verrassing en verbazing'. 'Dat is niet gespeeld', reageren de CDA'ers. Ze houden vol deze afloop niet te hebben zien aankomen. , De PvdA heeft keer op keer gezegd niet uit te zijn op het hoofd van Braks', zegt een CDA-kamerlid. 'De PvdA zou toch een zakelijke afweging maken', vragen anderen zich verbijsterd af.

Het CDA heeft maar een uitleg: Woltgens heeft zijn fractie niet in de hand. 'We krijgen weer net zo'n situatie als met de VVD', herinnert een kamerlid aan de val van het CDA/VVD-kabinet anderhalf jaar geleden. Volgens hem heeft de PvdA Braks uit angst voor de achterban laten vallen. 'Het CDA regeert al lang. Wij weten daarom dat je soms zaken moet verkopen die moeilijk liggen. De PvdA durft dat niet, bang als ze is van slappe knieen te worden beschuldigd. Zeker nu ze er slecht voor staan in de opiniepeilingen.'

Hij is niet de enige die de grap maakt dat de PvdA zich niet door de vangstcijfers maar de opiniecijfers heeft laten leiden. De negatieve commentaren op de Miljoenennota zou volgens weer een ander CDA-kamerlid de PvdA extra hebben gemotiveerd nu eens de tanden te laten zien. 'Ze hadden Braks beter kunnen laten zitten. Dan hadden wij straks iets moeten pikken. Nu ligt de hypotheek bij hen.'

Kort na tien uur komt de PvdA-fractievoorzitter met een glimlach op zijn gezicht het perscentrum binnen. Hij neemt plaats op de stoel waar een paar minuten daarvoor de dan al ambteloos burger Gerrit Braks heeft laten weten niet uit te sluiten binnen afzienbare tijd als kamerlid terug te zullen keren in de Nederlandse politiek. Woltgens schenkt zich een glas jus d'orange in en deelt dan direct een klap uit richting oppositie en CDA. 'Ik denk dat de PvdA-fractie van de grotere fracties het langst heeft volgehouden dat het een zaak van hoor en wederhoor moet zijn', merkt hij op. 'Wij hebben met ons oordeel gewacht totdat alle informatie beschikbaar was.'

De onmiddellijke bescherming die Braks van het eigen CDA kreeg en de snelle veroordeling door zowel VVD als D66 verwerpt Woltgens: 'Ik zou het op prijs hebben gesteld als zowel de oppositiepartijen als de coalitiepartner hun rol als parlementarier los hadden kunnen zien van politieke bijbedoelingen.' Woltgens dacht 'alleen fatsoenlijk te handelen' door Braks direct mee te delen hoe de vlag erbij hangt. Dat de sociaal-democraten al een standpunt hebben terwijl het debat nog moet komen, verdedigt Woltgens met de laconieke opmerking: 'Volgens mij is het in het algemeen zo dat een fractie een oordeel heeft voordat ze zo'n debat ingaat.' Hij respecteert dat de minister onmiddellijk zijn consequenties heeft getrokken. Goed wetend welke verwijten het CDA aan zijn adres maakt, somt Woltgens uitvoerig het aantal keren op dat Brinkman is gewaarschuwd. Direct in juni toen de zaak begon te rollen. In september nadat het recherche-rapport was verschenen. Opnieuw na de hoorzittingen van vorig week. Volgens Woltgens heeft hij de CDA-fractievoorzitter afgelopen zondag, na een overleg van de fractietop, nog gebeld met de boodschap: 'Zwaar weer op komst. ' Ook na het overleg maandag, waarin Braks zich volgens Woltgens 'gedreven, enthousiast en deskundig verweerde', zou PvdA-visserijspecialist Van Zijl nog duidelijk te kennen hebben gegeven dat bij hem de twijfels niet waren weggenomen. Diezelfde Van Zijl, een jaar geleden nog tekstschrijver van Braks, loopt woensdagmiddag zichtbaar opgelucht rond. Niet alleen blij dat de fractie zijn advies volgt, maar vooral dat de fractietop de afwerking van deze gevoelige zaak regelt. Hij is er vanaf.

De verraste gezichten bij het CDA zijn volgens Woltgens 'dus niet te rijmen'.

Brinkman ziet dat anders. Als hij even na half elf aan de beurt is in het perscentrum en nog een keer zijn verontwaardiging van het papier afleest met een opmerking dat de 'de vis te duur wordt betaald', zegt hij 'wel degelijk aanleiding te hebben voor zijn verbazing'.

Hij erkent veelvuldig contact te hebben gehad met collega Woltgens. Ze waren immers samen op werkbezoek in de Sovjet-Unie en hadden daar 'indringend overleg kunnen voeren'.

Hij heeft geen politiek signaal gehad. Zich net als Woltgens beroepend op dezelfde vele gesprekken meent Brinkman, net als de PvdA-fractievoorzitter, dat geen sprake kan zijn van een communicatiestoornis. Maar blijkbaar hebben ze er elkaar toch niet begrepen.

Met vele woorden zegt Brinkman maar een ding: bij een zakelijke afweging hoort voor het CDA ook het meewegen van de politieke tol die het wegsturen van een minister eist. Als CDA'ers vooraf niet letterlijk te verstaan wordt gegeven dat een politiek hoofd gaat rollen, vermoeden ze niks totdat het hoofd in het mandje ligt. 'Zwaar weer' vertalen ze met: 'het komt wel goed'. 'Totaal verkeerd gezien', zegt een PvdA-kamerlid. 'Wij willen ons niet mee laten trekken in dat grijze circuit van het CDA. We hebben afgesproken een minister, ook een van eigen signatuur, louter en alleen te beoordelen op het beleid.'

Zorgelijk voegt hij daaraan toe: 'Wij realiseren ons goed dat we daar na vandaag niet meer aan kunnen ontkomen.' Volgens zijn collega Van Nieuwenhoven had Lubbers, in tegenstelling tot de nog wat onwennige fractievoorzitter Brinkman, de PvdA-boodschap wel goed verstaan. Zijn ongevraagde opmerking afgelopen maandag over Braks was geen verdediging van zijn minister, maar een signaal aan de PvdA dat hij de zaak niet op de spits zou drijven. Brinkman, die na een hoogtijdag in politiek Den Haag het licht mag uitdoen, zegt tegen elven met nog steeds de schmink van zijn televisie-optreden op zijn gezicht 'niet van oog om oog, tand om tand te houden'.

Hij wil niet insinueren of dreigen. Maar wel: 'Er ligt een belangrijk financieel dossier op tafel waar we gezamenlijk uit moeten komen. Dat is ons een groot ding waard, maar natuurlijk niet tot elke prijs.'

De PvdA zegt consequent te zijn, het CDA zinspeelt al op de consequenties.

    • Aukje van Roessel