Saddam Hussein geeft schaaksimultaan in de Golf

Het begon simpel. Zwart tegen wit. Saddam Husseins opening was subliem. Zijn bedoeling was de tegenpartij onmiddellijk tot opgeven te dwingen. Haar koning was al bij de eerste zet verdwenen.

Maar na de verovering van Koeweit kwamen de complicaties waarmee geen rekening was gehouden. In het diplomatieke voorspel had Saddam Hussein persoonlijk en op zijn eigen waarschuwende wijze zijn gasten gerustgesteld, de Egyptische president Mubarak en de Amerikaanse ambassadeur April C. Glaspie. De laatste had Saddam Hussein ten overvloede ervan verzekerd dat haar land geen standpunt had in de kwestie van Iraks grensgeschil met Koeweit. De snelle veroordeling van zijn nachtelijke actie door de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties moet voor Iraks president niet minder verrassend zijn geweest dan zijn overval was voor de regeringen in Kairo en Washington.

Bij het schaken verdwijnen de stukken het een na het ander van het bord. In het machtsspel dat sinds 2 augustus aan de Golf wordt gespeeld, verschijnen bijna dagelijks nieuwe stukken. De voortdurend wisselende argumentaties maken duidelijk waarom dat zo is. Als Saddam Hussein het had gelaten bij zijn eerste vorderingen, was er misschien nog zicht geweest op een vergelijk. Maar het doorstoten van de Iraakse hoofdmacht in zuidelijke richting, naar de grens met Saoedi-Arabie, verschafte zijn operatie een veel gevaarlijker betekenis. Het olierijke koninkrijk en de Verenigde Emiraten werden bedreigd met hetzelfde lot als Koeweit, subsidiair met dat zwaard van Damocles boven het hoofd zouden zij zijn als was in de handen van de Iraakse dictator.

Terwijl Europa nog aan het strand lag, besloot de Amerikaanse president dat de beschaafde en ontwikkelde wereld voor een gevaar stond dat herinneringen opriep aan de gebeurtenissen aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog, althans van de formulering van zijn antwoord ging die suggestie uit. De evenredige verdeling van de macht in een gebied van strategisch belang was ongedaan gemaakt. Waar de Amerikaanse regering zichzelf aanvankelijk nog had gesust met de gedachte dat de nieuwe eensgezindheid der grote mogendheden Bagdad tot inkeer zou brengen, kwam zij binnen enkele etmalen tot de conclusie dat het tegendeel waar was. Dezelfde gevolgtrekking hadden de feodale heersers aan de Golf gemaakt. De ballingschap waartoe de emir van Koeweit was veroordeeld, lokte hen niet. Een oude Amerikaanse wens ging in vervulling: een koninklijke invitatie om troepen te legeren op het grondgebied van de Saoedi's.

De Verenigde Chefs van Staven hadden een plan gereed voor het beantwoorden van agressieve daden van de kant van de Sovjet-Unie. Zij overtuigden president Bush ervan dat dit plan thans diende te worden uitgevoerd, ook al was de tegenstander Irak. Er kwam een logistieke operatie op gang die achtereenvolgens op vier doelen was gericht. Het eerste was het afgrendelen van de zeehavens waarlangs Irak werd bevoorraad dit als uitvloeisel van een aantal resoluties van de Veiligheidsraad. Het tweede was de verdediging van Saoedi-Arabie en de andere Golfstaten dit op uitnodiging van de Saoediers. Het derde was de verwijdering van de Iraakse strijdkrachten uit Koeweit als de zeeblokkade dat niet zou bewerkstelligen. Het vierde was de uitschakeling van Irak als agressor. De eerste twee doelen werden officieel aangegeven, op het derde en vierde werd slechts gezinspeeld. De chefstaf van de luchtmacht moest een openbare precisering ervan met zijn ontslag bekopen.

Saddam Hussein was zijn avontuur begonnen als revolutionair die zogenaamd op dringend verzoek revolutionaire krachten in het buurland Koeweit te hulp was gesneld. Indien de inval niet op internationale tegenstand was gestuit, hadden de stromannen Bagdad goede diensten kunnen bewijzen bij de exploitatie van Koeweits rijkdommen. Maar dit opzetje mislukte. Saddam Hussein ontpopte zich daarop bliksemsnel als de nationale leider die het volk van Irak verschafte waar het op historische gronden recht op had: Koeweit werd op verzoek van de 'voorlopige regering' een Iraakse provincie. Als we de verhalen van vluchtelingen moeten geloven, zullen binnenkort Iraakse immigranten het gebied bevolken.

Saddam Hussein de revolutionair, de Iraakse nationalist. Maar de komst van de Amerikanen deed hem in een nieuwe rol stappen. De Arabische natie, de islamitische wereldgemeenschap, de heiligste plaatsen van de islam waren in gevaar. Ongelovigen hadden zich genesteld tussen de gelovigen en wat hun het dierbaarst was. De feodale heersers hadden hun maskers afgeworpen en heulden nu openlijk met de gevaarlijkste vijand van Arabieren en islamieten. De heilige oorlog moest worden gevoerd overal waar de vijand zich vertoonde. De zege zou aan de gelovigen zijn.

Met enige ironie zou men de snel wisselende gestalten van Saddam Hussein zijn ideologische wapenrusting kunnen noemen. Maar hij maakte ook gebruik van de psychologie. Buitenlanders, in het bijzonder Westerlingen, werden als 'gasten' ondergebracht in en nabij strategische objecten. De bedoeling was duidelijk: bij aanvallen op die doelen zouden de buitenlanders de eerste slachtoffers zijn.

De Libanese terroristen hadden bewezen hoe gijzelaars in de diplomatie van nut konden zijn. Een verfijning van die strategie was het kat en muis met vrouwen en kinderen, maar het profijt daarvan was van korte duur: totdat de verhalen loskwamen over de werkelijke toestand in Koeweit. Een op zijn minst zo luguber spel wordt gespeeld met de Aziaten. Hun grimmig lot moet de internationale gemeenschap ertoe brengen de boycot losser te maken. Maar het heeft Bagdad tot dusver aan de nodige subtiliteit ontbroken om deze ronde in eigen voordeel te beslissen.

De Amerikaanse aanwezigheid op het Arabische schiereiland, op de omringende zeeen en vooral in het luchtruim erboven heeft Saddam Hussein ten slotte in de armen van zijn aartsvijanden gedreven, de predikers van het sji'itische fundamentalisme. Acht jaar van bloedvergieten en oorlogsmisdaden werden per pennestreek uitgewist, strategische veroveringen opgegeven, krijgsgevangenen uitgewisseld. Saddam Hussein gaf zich over aan geduchte tegenstanders in oorlog en in vrede. Zijn verzoening met Teheran ontnam hem de rol van leider van de Arabische natie, maar hij, de partijganger van het Ba'ath-socialisme, had de islam ontdekt als een passend wapen in een ongelijke strijd. En zijn troepen aan Irans grens konden elders worden ingezet.

Wat stelde uit Bagdad gezien de Arabische natie nog voor? Waarnemers in het Westen mochten onder de indruk raken van de potentie van een eensgezind Arabie van de Golf tot de Atlantische Oceaan, te veel Arabieren stonden inmiddels tegenover Irak, en daadwerkelijk zoals in de Arabische woestijn was waar te nemen. Wat dat betreft had de Amerikaanse machtsontplooiing als een magneet de vijanden van Irak aangetrokken.

Het spel gaat door. Ook nu staan nog niet alle stukken opgesteld. De klok is stil gezet. Zwart en wit, zij hebben beide voorlopig de tijd aan hun kant.