Enige partij is ontmantelde partij

Ivan Boenin, verfijnd kenner van het Russische leven, aristocraat en Nobelprijswinnaar voor literatuur (1933), die zowel slachtoffer als opmerkzame getuige van de bolsjewistische machtsgreep in Rusland was, vervatte de verhouding tussen communist en mens in de volgende interessante gedachtenreeks: wie schrander en eerzaam is, kan geen communist worden; als hij eerzaam en communist is, is hij niet schrander en als hij schrander is en communist, dan is hij niet eerzaam.

In zijn grimmige boek Onder hamer en sikkel beschreef hij meedogenloos gedetailleerd de eerste jaren van de communistische heerschappij en van de vestiging van het regime dat Nabokov treffend 'de botte verveling van de stomme slavernij' noemde. Aan diegenen die beloofden de mensheid gelukkig te maken (voorlopig alleen het Russisch deel daarvan) verleent Boenin totaal geen geloofwaardigheid; hij kon in hen slechts 'vermenselijkte beesten' zien.

Inderdaad heeft de geschiedenis uitgewezen dat degenen die communist werden, te allen tijde bereid waren tot onvoorwaardelijke onderwerping en tot het blindelings volgen van instructies. De partij vertegenwoordigde alleen zichzelf en verkoos logischerwijs geweld als hefboom van de macht.

De geschiedenis van de partij is de geschiedenis van haar misdaden. Het is niet toevallig dat het belangrijkste probleem in de Sovjet-Unie van politieke aard is: het probleem van de macht. Recente gegevens over de publieke opinie in Moskou tonen aan dat 3,6 procent denkt dat de partij de belangen van de werkenden behartigt; 49 procent meent dat de partij niemands belangen behartigt en 43,5 procent antwoordde dat de partij haar eigen belangen vertegenwoordigt.

Afstomping

Onlangs heeft de Pravda een brief gepubliceerd van een zekere Maximovitsj onder de titel 'Waarom ik mijn partijlidmaatschap heb opgegeven'. Daarin staat onder meer: 'De partij is schuldig jegens het volk door haar ongehoorde boosheden, het massale geweld, de vernietiging van de intelligentsia en van het boerendom, door de onderdrukking van alle vrijheden, de afstomping van de mensen, corruptie, leugens en demagogie en door haar verderflijke economische politiek'.

Het gaat hier om een lijst van misdaden die vergelijkbaar zijn met die van de nazi-partij in het Derde Rijk.

De enige manier waarop een dergelijke partij zichzelf nog kan helpen is door zich te ontmantelen. Zoals bekend leert de geschiedenis niemand iets, maar verschaft zij alleen de gelegenheid de modellen van situaties te zien en analogieen te ontdekken. De 'moeilijkheden' met de partij hadden de leiders altijd al. Lenin hield nooit op haar te zuiveren, zelfs toen zij nog een kleine club geestverwanten was. Van de eerste dagen van de machtsovername af bleef hij 'ballast' overboord zetten. In 1921 kondigde hij een algemene zuivering aan: 'Wij zijn bang voor overmatige uitbreiding van de partij, want bij de regerende partij trachten onherroepelijk allerlei oplichters en boeven in het gevlij te komen, die het alleen verdienen te worden doodgeschoten.' De opvolger van Lenin trad vast in de voetsporen van zijn leraar. Stalin liet onophoudelijk tegenstanders doodschieten. Hij heeft de partij gesmeed in een vorm die ideaal beantwoordde aan de behoeften van de tijd. In de jaren dertig was het aantal gezuiverden aanzienlijk groter dan het aantal partijleden.

Nieuwe partij

De nieuwe Sovjet-Unie heeft behoefte aan een nieuwe partij. De partij is altijd al 'nieuw' geweest, maar nu is het allernieuwste type nodig. De belangrijkste les uit de afgelopen 70 jaar is dat een massapartij alle zin heeft verloren. Zoals bekend wilde Lenin een partij van professionele revolutionairen creeren. 'Geef mij een partij van professionele revolutionairen en ik zal de wereld omkeren', beloofde hij. En het moet gezegd: hij heeft zijn woord gehouden.

In oktober 1917 greep een klein groepje professionele revolutionairen de macht. Het waren de kaders die de snelle creatie van een massapartij bewerkstelligden, een partij die een krachtig instrument van de macht werd, maar die op geen enkele wet berustte. Van het begin af werd het sociale leven in de Sovjet-Unie geregeld volgens normatieve instructies en traditioneel ongeschreven rechten. De 'wetten' werden gebruikt als middel tot straf of voor propaganda- en camouflagedoeleinden.

De macht in de Sovjet-Unie was zo bedroevend onbenullig, de wetten zo onvolmaakt en onmenselijk dat men van de burgers onmogelijk kon verwachten dat zij zich eraan onderwierpen. De partij veranderde in een leger dat de macht behield in een veroverd land. De krampachtige ruzies tussen de bolsjewistische leiders in de jaren twintig mondden steeds uit in prive-krachtmetingen. Wie de macht wilde, moest de partij in de hand hebben.

Decennia lang was de partij een totalitaire structuur, alles beheersend en alles controlerend, terwijl ze zich nergens voor behoefde te verantwoorden. Zij was altijd dat waarvoor zij was geschapen en waarvoor zij was gevestigd: een organisatie die begon als een samenzwering tegen de legale Russische regering en eindigde als een samenzwering tegen de mensheid.

De partij die alle cellen van het nu op sterven liggende staatsorganisme doortrok, begreep dat ze onherroepelijk mede ten onder zou gaan. En toen, in mei van dit jaar, lanceerde Gorbatsjov het volgende 'idee': 'De partij wordt bevrijd van alle voor haar niet-weggelegde functies en zal voor zichzelf een nieuwe maatschappelijke rol zoeken.'

Twijfels

De secretaris-generaal drukte zich, zoals altijd, vrij vaag en dubbelzinnig uit, maar zoveel kan ervan begrepen worden: ten eerste, de partij wordt bevrijd van administratieve en economische functies en, ten tweede, ze moet voor zichzelf een nieuwe plaats zoeken in de samenleving. Het eerste is begrijpelijk, maar het tweede roept twijfels op. Er is een 20 miljoen leden tellende partij, die de enige structuur is van de macht in het land en die niet weet welke rol zij heeft in de maatschappij. Wat is haar bestaansreden als de belangrijkste oude functies van haar worden weggenomen en er nog geen nieuwe zijn? Vele militairen vragen vandaag: waarom moet er een vier miljoen man tellend leger zijn als er geen aanleiding tot oorlog is? Wat is de zin van een massapartij als haar rol drastisch wordt veranderd? De ervaring van de laatste tijd heeft duidelijk laten zien dat de massapartijen in de DDR, Tsjechoslowakije en Hongarije als kaartenhuizen in elkaar zijn gestort. Zelfs het elementaire gevoel van zelfbehoud was niet in staat de communisten van de voormalige 'socialistische landen' aan te moedigen zichzelf te beschermen. Het waren er te veel en ze bleven geloven dat ze eeuwig zouden leiden, zolang Moskou hen ondersteunde.

In de boven geciteerde brief in de Pravda vergist Maximovitsj zich als hij zegt dat het apparaat de perestrojka niet nodig heeft. In werkelijkheid heeft alleen het apparaat-oude-stijl de perestrojka niet nodig, maar zij is van levensbelang voor de nieuwe kaders die nog dringen om een plaatsje te bemachtigen onder het partijzonnetje.

Gorbatsjov heeft een vervanging van het kader van het apparaat ondernomen zonder echter te voorzien in een vangnet. Hij is pas begonnen de hulpstructuren van de macht op te bouwen sovjety (Sovjets). Tegen de tijd dat deze structuren klaar zijn, zullen de professionele communisten van daaruit het land 'besturen'. Als Gorbatsjov tenminste daarvoor de tijd krijgt.

Juk

De dichter Alexander Poesjkin treurde in zijn historische polemiek mateloos over de lotgevallen van Rusland, over de fnuikende invloed van het eeuwenoude juk van de Tataren, die zijn land 'algebra noch harmonie' hadden gebracht, waardoor de historische ontwikkeling in Europese zin van zijn land zo dramatisch vertraagde.

Toch was zelfs daar een redding met menselijke middelen mogelijk. Maar bij de bevrijding van het communistische juk blijken alle menselijke middelen fataal te kort te schieten. Mogelijk dat de genade van een wonder hier de helpende hand zal reiken.