Rol F16 in Turkije als politieagent onduidelijk

ROTTERDAM, 19 sept. De rol van de Nederlandse F16-jagers als vliegende politieagent bij een VN-luchtblokkade tegen Irak is op het eerste gezicht volstrekt onduidelijk, evenals de stationering voor deze specifieke taak in Turkije. Een compleet squadron van achttien toestellen alleen voor een minimale inspectietaak naar Turkije te sturen, komt militair-tactisch enigszins overdreven over. Turkije beschikt zelf over voldoende eigen F16-onderscheppingsjagers om de gewenste 'air-policing' van zijn luchtruim te effectueren. Naar het grensgebied met Irak zijn de afgelopen weken al extra Turkse jagers gedirigeerd en deze kritieke sector van het Turkse luchtruim is zo goed als hermetisch afgesloten. Een keten van AWACS-radarvliegtuigen van de NAVO volgt elke vliegtuigbeweging, ook van burgertoestellen, tot diep in Irak.

Een luchtblokkade van Irak kan alleen effectief zijn als alle omringende landen er aan deelnemen. AWACS-vliegtuigen kunnen met hun verkijkende radar gedeeltelijk controleren of bijvoorbeeld ook Jordanie en Iran militaire transporttoestellen en verkeersvliegtuigen van en naar Irak weren, maar meer dan vliegbewegingen signaleren is er niet bij. De genoemde landen laten geen inspectievluchten door andere staten toe.

In het geval de Veiligheidsraad tot een luchtblokkade besluit, zullen alle VN-landen hun luchtruim voor vliegtuigen van en naar Irak moeten sluiten. Luchthavens mogen geen toestellen uit Irak toelaten en de nationale luchtverkeersleidingen mogen geen vluchtplannen accepteren van toestellen die passagiers of vracht voor Irak aan boord hebben. Dat lijkt ogenschijnlijk simpel, maar piloten kunnen gemakkelijk een valse eindbestemming voorbij Irak opgeven en halverwege hun vlucht besluiten van de opgegeven koers af te wijken. Bij een dergelijke ontduiking van een luchtembargo zouden gevechtsvliegtuigen in actie moeten komen om de overtreder te waarschuwen en eventueel tot landen te dwingen. Maar daar zit de zwakke schakel: dat is niet toegestaan. De VN-organisatie voor de internationale burgerluchtvaart ICAO stelt in haar handvest dat 'de levens van de personen aan boord en de veiligheid van het vliegtuig niet in gevaar mogen worden gebracht indien een verkeersvliegtuig van zijn koers afwijkt en door militaire vliegtuigen wordt onderschept'. De taak voor een apart Nederlands luchtblokkade-squadron in Turkije lijkt derhalve beperkt. De F16-vliegers mogen de afgesproken ICAO-procedures voor het onderscheppen van burgervliegtuigen volgen en de internationaal vastgestelde visuele 'volg mij' -signalen geven, als men het verdachte vliegtuig wil laten landen. Ook mag radiocontact worden gemaakt en informatie worden gevraagd, maar een dreigende stroom twintig millimeter lichtspoorgranaten voor de neus afschieten is uit den boze. Volgt het onderschepte toestel de instructies niet en vliegt het door naar Irak, dan staan de Nederlandse vliegers verder machteloos.

Iraqi Airways maakt deel uit van de Arab Air Carriers Organization, AACO, een samenwerkingsorgaan van achttien Arabische luchtvaartmaatschappijen, met Jordanie als voorzitter. Uit deze hoek zou wellicht een ontduiking van een luchtembargo verwacht kunnen worden. Sommige van die Arabische maatschappijen staan onder directe invloed van regeringen die Saddam Hussein steunen, al of niet openlijk. De meeste luchtlijnen van de AACO-groep lopen overigens niet over Turkije.

Derhalve is de zinsnede in de verklarende brief van de ministers Van den Broek en Ter Beek aan de Tweede Kamer, dat het beschikbaar stellen van een F16-squadron 'tevens een belangrijk politiek signaal van steun is aan deze bondgenoot', gekoppeld aan de opmerking van premier Lubbers dat Nederland hiermee 'behoorlijk zijn nek uitsteekt', voor meer dan een uitleg vatbaar. Men kan er ook in lezen dat de inzet van de Nederlandse gevechtsvliegtuigen bij een escalatie van de Golfcrisis niet beperkt behoeft te blijven tot het onderscheppen van de zeer weinige burgervliegtuigen die na het instellen van een luchtembargo nog zullen proberen via Turkije illegaal Irak te bereiken.

    • Dick van der Aart