Polariserend Polen

PRESIDENT Wojciech Jaruzelski heeft de eerste stap gezet op weg naar zijn vervroegde aftreden. Hij maakt daarmee de weg vrij voor de 'normalisering' van Polen, waar het afgelopen jaar met steeds meer ongemak en bevreemding is aangekeken tegen het in april vorig jaar gesloten ronde-tafelakkoord. In Polen begon, met dat arrangement, de onttakeling van het socialisme in de oostelijke helft van Europa. Toch zit Polen anderhalf jaar later als enig land in Oost-Europa met een president die bij uitstek dat verworpen systeem symboliseert en met een parlement dat niet vrij is gekozen. Zo begint Polen aan zijn grote inhaalmanoeuvre en krijgt het binnen afzienbare tijd maximaal binnen een jaar een echt parlement en een nieuwe president.

Er zal, voor Polen de werkelijke democratie verwelkomt, nog heel wat water door de Wisla stromen. Op korte termijn zal de overgang naar de democratie voornamelijk politieke instabiliteit opleveren, een instabiliteit die in wezen is begonnen toen Lech Walesa, ook hij een symbool, liet weten president te willen worden. Formeel heeft hij dat pas maandag gedaan, maar al sinds afgelopen lente is duidelijk dat de vakbondsleider uit Gdansk zo snel mogelijk de presidentiele residentie, het Belweder, wil betrekken. Hij stelt dat de regering van premier Tadeusz Mazowiecki te traag hervormt, dat president Jaruzelski bij de verwezenlijking van hervormingen eerder remt dan stimuleert, en dat hij, Lech Walesa, de aangewezen leider is om als staatshoofd vaart achter de hervormingen te zetten.

SINDS WALESA dat voornemen naar buiten brengt, is de Poolse politiek gedestabiliseerd geraakt en is de politieke arena, begin dit jaar een podium van goede voornemens en vruchtbare samenwerking, het toneel geworden van onderling geruzie, met Walesa als driftige stoorzender. Solidariteit is verbroken: voormalige vrienden staan tegenover elkaar, er worden schimpscheuten uitgewisseld en er wordt met modder gegooid. Achter Walesa staan de zelfbenoemde woordvoerders van de 'gewone Pool' (die weinig merkt van de hervormingen en die zijn levensstandaard snel ziet dalen): de populisten, de nationalisten, de radicalen, de wraakzuchtigen.

Tegenover Walesa staan de intellectuelen, die Walesa's hang naar drastische actie vrezen. Zij voeren aan dat Polen heeft gekozen voor het radicaalste hervormingsprogramma van Oost-Europa: een 'big bang', maar wel een 'big bang' in combinatie met parlementaire democratie. Elke versnelling van de hervormingen zou, voeren ze aan, ten koste gaan van de democratie. Op een 'decretendemocratie', die Walesa eens heeft bepleit, zitten de Polen niet te wachten. DE GROTE VRAAG is hoe Walesa's presidentschap kan worden verhinderd: de leider van Solidariteit is nog altijd populair bij de brede massa. Hij spreekt de taal van het volk, hij verwoordt zijn argumenten, angsten, zorgen en frustraties. Er is maar een man die het tegen hem kan opnemen: Tadeusz Mazowiecki, de premier die de afgelopen maanden zoveel kritiek van Walesa heeft moeten incasseren en die daar wijselijk met geen woord op heeft gereageerd.

Of Mazowiecki het tegen Walesa opneemt is op dit moment de grote vraag. Zijn drastische hervormingsbeleid dat bijvoorbeeld heeft geresulteerd in een stijging van de werkloosheid met 1.700 procent sinds januari heeft zijn populariteit geen goed gedaan. In januari keurde 91,3 procent van de Polen Mazowiecki's beleid goed, in juli nog maar 76,4 procent. Maar ook Walesa heeft aan populariteit ingeboet: percentages voor januari en juli zijn 85,0 en 61,7 procent. Als de presidentsverkiezingen vandaag tussen Mazowiecki en Walesa zouden gaan, zou de premier winnen. Mazowiecki heeft zich echter nog steeds niet uitgesproken.

ZO BRENGEN de onbelemmerde ambities van Lech Walesa Polen in de problemen. Het symbool van de bevrijding van het socialisme weet zich geen raad met zijn status in het nieuwe Polen, eigent zich de zorgen van de gewone man toe en mikt op het Belweder. Gisteren mislukte een verzoeningspoging van kardinaal Glemp. Zes uur spraken Glemp, Jaruzelski, Mazowiecki en Walesa met elkaar. Het resultaat was onderling ongenoegen, zo geen boosheid. Polen polariseert. De weg naar democratie ligt in het land dat het continent aan het schuiven bracht, nog altijd vol voetangels en klemmen.