Glemp wint bij politieke ruzies

WARSCHAU, 19 sept. Priesters en nonnen keken gisteren nieuwsgierig door de ramen in de stijlvolle residentie van Jozef Glemp, de primaat van de katholieke kerk in Polen, toen de politieke kopstukken van het land het gebouw zwijgend binnenstapten. Premier Mazowiecki, president Jaruzelski en vakbondsleider Walesa werden vorige week door de primaat uitgenodigd om tijdens een maaltijd te spreken over een 'ordelijk proces van veranderingen in Polen, met respect voor personen en publieke instellingen'. Ze kwamen gisteren allemaal: eerst Mazowiecki, daarna Walesa, die zich een dag eerder officieel kandidaat heeft gesteld voor het presidentschap, en ten slotte de huidige president Jaruzelski, een generaal in burger. Het gezelschap van kopstukken werd na de maaltijd aangevuld met belangrijke kabinetsleden en de leiders van diverse politieke partijen. Beslissingen over de datum voor de verkiezingen van een president en parlement werden er echter niet genomen: dat is aan de Sejm die morgen voor het eerst na het zomerreces bijeenkomt.

Voor de kerk in Polen was de 'kleine ronde tafel' van gisteren een belangrijk moment: de primaat verscheen op het politiek toneel als bemiddelaar tussen ruziende partijen en personen. De kerk is in feite de enige instelling die de tumultueuze jaren tachtig zonder kleerscheuren heeft doorstaan. De communisten zijn vrijwel uitgespeeld, het leger heeft door de staat van beleg in 1981 aan gezag ingeboet en Solidariteit is hopeloos verdeeld tussen de Centrum Alliantie die Walesa steunt en de Burgerbeweging voor Democratische Actie (ROAD) die het liefst Mazowiecki als de toekomstige president ziet. Elk politiek kopstuk en elke partij probeert zich in een gunstige uitgangspositie te manoeuvreren. Besluiten worden uitgesteld en het publieke bestuur verlamd door interne ruzies. Walesa beticht premier Mazowiecki ervan de idealen van Solidariteit te verraden en noemt Jaruzelski een president van de 'oude orde' die snel moet aftreden. 'Bij presidentsverkiezingen krijgt Mazowiecki ten hoogste 35 procent van de stemmen en ik 75 procent', zei Walesa onlangs optimistisch. Aanhangers van Mazowiecki doen de 46-jarige vakbondsleider uit Gdansk echter weer af als een 'elektricien met autoritaire trekken' die Polen onmogelijk naar een democratie kan leiden. De besluiteloosheid in Warschau heeft tot een merkwaardige situatie geleid. Polen, het land waar het communistische stelsel als eerste begon weg te glijden, is het laatste Oosteuropese land waar nog volledig vrije parlements- en presidentsverkiezingen moeten worden gehouden. Het initiatief van Glemp werd daarom door alle politieke kopstukken met beide handen aangegrepen: het was een kans tot rechtstreeks overleg zonder gezichtsverlies.

De grote winnaar bij deze bemiddeling was echter de bemiddelaar zelf: Jozef Glemp, die weliswaar niet zoveel charisma heeft als zijn legendarische voorganger Stefan Wyszynski maar die wel ziet dat de kerk garen kan spinnen bij de zwakte van de politieke instellingen. Het gesprek in de residentie van de primaat was typerend voor de groeiende macht van de kerk in Polen die bezig is het terrein terug te winnen dat zij onder de communisten voor een gedeelte verloor. De invloed van de kerk en de aanhang van Solidariteit heeft de regering ertoe gebracht op de scholen godsdienst als leervak in te voeren. De godsdienstlessen zijn weliswaar niet verplicht maar in een land waar ruim negentig procent van de bevolking zich katholiek noemt, kunnen niet-katholieke kinderen zich met moeite aan dit leervak onttrekken. Elke week krijgen Poolse kinderen twee uur les van priesters of nonnen, ondanks sterk protest van onder andere de katholieke intelligentsia. 'Het is logisch dat de religie weer in de scholen terugkeert', zei Glemp zondag tijdens een mis ter gelegenheid van het oogstfeest. 'Alleen een kleine maar schreeuwende minderheid verzet zich, de meerderheid van de Polen is tevreden. Het is verbazingwekkend hoe ver sommigen in dit land de afkeer tegen God doordrijven.'

Ook in de kazernes wint de kerk steeds meer aan invloed. In de praktijk was het Poolse leger vroeger het enige van het Warschaupact waar een zekere vrijheid bestond om op zondag de mis te bezoeken. 'De kerk komt nu naar het leger toe', zegt een officier in de kazerne van Modlin bij Warschau. 'Priesters oefenen nu druk uit op officieren om de soldaten naar de mis te sturen. De tribunes voor de partijleiders verdwijnen, de altaren komen in de plaats.'

De invloed van de kerk in het leger bereikte begin deze maand een hoogtepunt: voor het eerst na de oorlog werd een mis opgedragen bij de Zwarte Madonna van Czestochowa in het bijzijn van de minister van defensie en duizenden Poolse militairen, gewapend en in uniform.

Op een ander terrein hoopt de kerk binnenkort succes te boeken: abortus. De liberale abortuswet van 1956 is de kerkleiding een doorn in het oog. In de Senaat, die wordt gedomineerd door Solidariteit, wordt vandaag een voorstel besproken om deze wet te schrappen en abortus volledig te verbieden. Walerian Piotrowski, de senator die dit initiatief heeft genomen, vindt met openlijke steun van de kerk dat 'maatschappelijke redenen, inclusief verkrachting' geen reden mogen zijn voor abortus. 'Het is in veel gevallen zeer onduidelijk of juist de verkrachting heeft geleid tot de conceptie', aldus Piotrowski. De regering heeft deze zomer ook onder druk van religieuze groepen de criteria voor abortus al behoorlijk aangescherpt. Een vrouw, die tot voor kort alleen een formulier hoefde in te vullen moet nu drie experts raadplegen voordat een abortus wordt overwogen. Het aantal abortussen in 1986 nog bijna 130.000 is vorig jaar verminderd tot ruim 80.000. Medici vrezen echter een toename van het aantal illegale abortussen omdat de kerk ook is gekant tegen het gebruik van voorbehoedsmiddelen. De priesters raden Poolse vrouwen daarom periodieke onthouding aan, in de volksmond bekend onder de naam 'Vaticaans roulette'. 'De kerk gebruikt Solidariteit als instrument om de klok terug te draaien', zegt een activiste van de groep Pro Femina die een liberale abortuswetgeving wil handhaven. Piotrowski en de kerkleiders zijn echter van plan om de nieuwe wet zo snel mogelijk door het parlement te loodsen, om te voorkomen dat abortus een onderwerp wordt in de komende verkiezingscampagnes.

    • Derk-Jan Eppink