BOUWMEESTER VAN EUROPA

Reeds kort na zijn overlijden verschenen bij de Editions Robert Laffont in 1986 de memoires van Marjolin met als titel Le Travail d'une Vie. Hoewel de publikatie veel aandacht trok, mede door het voorwoord van Raymond Barre, was het voor het grote Europese publiek een Frans boek en daardoor minder toegankelijk. Doordat een beroepsvertaler van de Organisatie voor economische samenwerking en ontwikkeling (OECD) zich over de tekst heeft ontfermd, is er nu een Engelse uitgave die de memoires van Marjolin voor een veel groter Europees en Amerikaans publiek toegankelijk maakt. Het boek zou wellicht aan overzichtelijkheid hebben gewonnen als er een tabel in was opgenomen met tijden en functies van Marjolin bij de opbouw van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal, en daarna in de Europese Commissie, plus een systematisch overzicht van de talloze commissariaten die Marjolin daarna nog had bij ondernemingen als Shell, American Express, IBM of General Motors - in welke functies tal van Nederlanders deze wijze en bescheiden man hebben gekend.

Was indertijd de Franse uitgave van de memoires al een lust om te lezen, mede door het fraaie en onopgesmukte beeldende taalgebruik, thans mag de Engelse uitgave die William Hall verzorgde er evenzeer zijn. Deze uitgave heeft bovendien een voorwoord van Eric Roll dat het karakter heeft van een laudatio, wat het boek volkomen waard is. Marjolin leefde van 1911 tot 15 april 1986. Hoewel de memoires klaar waren toen hij stierf, was hij nog aan de afwerking bezig. Zijn laatste notities luidden: 'Ik werkte veel. Ik begon heel bescheiden. Ik klom heel hoog (of redelijk hoog) door wilsinspanning. Aanvankelijk begreep ik niet wat me overkwam. Toen was ik een tijdje erg trots op wat ik bereikt had. Nu weet ik het niet.'

Deze notitie is in zijn bescheidenheid een getuigenis voor de man, evenals het kleine hoofdstuk over zijn Amerikaanse vrouw Dottie, de moeder van zijn twee kinderen die hem menselijkerwijs gesproken te vroeg ontviel en van wie hij erg veel moet hebben gehouden, wat de weinigen die hij in Brussel tot zijn privekring toeliet niet ontging.

Self-made man

Er is in menig opzicht een opmerkelijke overeenkomst van leven en oeuvre van Marjolin met dat van de Belgische, Fransschrijvende romancier Simenon. Ook Marjolin kwam uit een zeer bescheiden milieu en was een self-made man, wiens manier van uitdrukken op de man af en duidelijk was. Evenals bij Simenon had een wereldoorlog grote invloed op zijn carriere. Hij reisde veel en de Amerikaanse ervaring had grote invloed op zijn leven. Al heel jong moest hij zijn eigen brood verdienen met onder andere een klein baantje op de beurs van Parijs. Afgezien van het onmiskenbare literaire talent, gaat de vergelijking echter nauwelijks verder, want Marjolin had totaal geen materiele ambities en was van huis uit eigenlijk een sociaal-democraat, hoewel hij later met het socialisme als politiek systeem minder op had. Zijn rol in de Resistance heeft stellig een grote invloed op zijn carriere gehad, hoewel hij over de grote generaal De Gaulle soms zijn reserves had. Al blijkt het hem niet te zijn ontgaan dat een zeker element van anti-amerikanisme bij De Gaulle het gevolg was van minder duidelijk begrijpbaar optreden van de Amerikanen.

Na de oorlog was Marjolin nauw betrokken bij de wederopbouw van Frankrijk en in groter Europees verband bij de Marshall-Hulp, als functionaris bij de OEES (later OESO), de Europese Betalings-Unie. Die ervaringen maakten hem bij uitstek geschikt om als onderhandelaar van Frankrijk op te treden bij de totstandkoming van het Verdrag van Rome, waardoor hij later Europees Commissaris werd. Hoewel Marjolin het verdrag van de Europese Gemeenschap voor kolen en staal beschouwde als het begin van de Europese Gemeenschap, was het woord 'Haute Autorite' hem een gruwel. Als vice-president van de Europese Commissie in Brussel had Marjolin niet de joviale omgangsvormen van de latere Lardinois, noch de politiek verfijnde handigheid van die andere Nederlander, Mansholt, hetgeen wellicht door zijn afkomst en bewogen verleden kan worden verklaard. Hij was ook minder gemakkelijk toegankelijk. Maar wie zijn vertrouwen wist te winnen, ondervond in de vrij talrijke crisissituaties van de Europese Gemeenschap zijn bereidheid om moeilijk te doorziene kwesties rustig uit te leggen. In dat opzicht was hij een perfecte ambtenaar en een door en door betrouwbaar raadgever of informant.

Na zijn loopbaan bij de Franse overheid en in de Europese Commissie had hij ettelijke belangrijke commissariaten, waarvan met name Shell kan worden genoemd. De algemene standing van Shell beantwoordde aan zijn mentaliteit, terwijl het onderwerp 'olie', zoals een van de uitgebreidere hoofdstukken in de memoires bewijst, hem als econoom in hoge mate boeide; hij wist er dan ook veel van.

Aldus werden deze memoires een interessant geschiedkundig relaas, niet alleen over de oorlogsgeschiedenis, maar als verhaal van een eenvoudig man die het in Frankrijk en in heel Europa ver had gebracht en terecht wordt beschouwd als een van de 'architecten van Europa', een belangrijke bouwmeester van een beter en gelukkiger Europa.

Robert Marjolin: Memoires 1911-1986. Architect of European Unity. Uitgever: Weidenfeld en Nicolson. Prijs: 18.95 pond. ISBN 0 297 79652 6

    • E. Damen