Opgehangen Menderes nu plechtig herbegraven

ISTANBUL, 18 sept. Bijna op de minuut af 29 jaar nadat hij op het eilandje Imrali in de Zee van Marmara was opgehangen, heeft de Turkse oud-premier Adnan Menderes gistermiddag een grootscheepse herbegrafenis gekregen vlak onder de oude muren van Istanbul. Dit geschiedde ook met twee van zijn mede-ministers, die 36 uur eerder waren geexecuteerd.

Zij waren de enige drie dodelijke slachtoffers van een proces van negen maanden dat op een ander eilandje tegen honderden kopstukken van de Democratische Partij was gevoerd nadat haar tienjarig regime door het leger ten val was gebracht op 27 mei 1960. Het was een min of meer progressieve staatsgreep, die zich echter door deze executies sterk heeft geblameerd.

Het regime van Menderes en de zijnen was gaandeweg uitgesproken autoritair geworden en kreeg steeds meer tegenstanders, in het bijzonder onder de intellectuelen. Zoals het echter vaak gaat na executies: alleen de goede dingen ervan blijven in de herinnering voortleven, zoals de kolossale verbetering van Turkijes infrastructuur en de aandacht voor de agrarische meerderheid. Speciaal Menderes kreeg postuum het aureool van een heilige.

Reeds eerder had Celal Bayar, president in de jaren '50, die wegens gevorderde leeftijd aan executie ontsnapte, compleet eerherstel gekregen. Toen hij enkele jaren geleden op 103-jarige leeftijd was overleden werd hem een staatsbegrafenis gegeven. Het regime van de Moederland Partij onder president Ozal, dat dit voorjaar tot een dergelijke staatsbegrafenis voor 'de drie van Imrali' besloot, kan daar politiek alleen maar garen bij spinnen.

Ozal verscheen gistermiddag bij de herdenkingsplechtigheid in een Istanbulse moskee, nam met zijn vrouw deel aan de begrafenisstoet en legde een krans bij de drie kisten, die werden bijgezet in een groot mausoleum dat de laatste weken ijlings is opgebouwd. Oud-premier Demirel, de leider van de oppositionele, rechtse Partij van het Juiste Pad, die zich ook beschouwt als politiek erflater van Menderes, bleef te midden van het volk, dat overigens niet, zoals verwacht, bij honderdduizenden maar bij tienduizenden was komen opdagen. Nooit meer De avond tevoren had Ozal een televisietoespraak gehouden waarin hij zei dat 'de 27ste mei nu definitief geschiedenis was geworden'.

De teneur in hoofdartikelen in de pers is ook: nooit meer staatsgrepen. Na die van 1960 zijn er nog twee gevolgd, zowat elke tien jaar. Het is nu 1990, maar er tekenen zich geen militaire aspiraties af.

Twee oorlogsschepen begeleidden de veerpont Truva (Troje) die gistermorgen de kisten met de stoffelijke resten van Imrali naar Istanbul overbracht. De opgravingsplechtigheid, zondag op het eiland, was een bizar mengsel van religieuze en bureaucratische facetten. Zij had plaats in tegenwoordigheid van de minister van justitie en naaste familieleden, onder wie een zoon van Menderes, Aydin, van wie wordt verwacht dat hij een rol gaat spelen bij de eerstkomende verkiezingen.

Menderes werd geidentificeerd aan een gouden kies. De kranten, die negenentwintig jaar geleden onverbloemd kwamen met foto's waarop men hem als gehangene zag en nu als geraamte, brengen allerlei details van die macabere gebeurtenissen in de herinnering. Hoe Menderes, die een overdosis van medicijnen had ingenomen, door artsen moest worden opgelapt voor de, zesendertig uur vertraagde, executie. Hoe er vlak na zijn terechtstelling een noodweer losbarstte. En hoe de toenmalige president Gursel, de leider van de staatsgreep die de doodvonnissen bekrachtigde, vijf jaar later negen maanden in coma bleef en pas overleed aan de vooravond van de datum van de uitspraak, 14 september 1966. Dat kon niet anders dan de wil van Allah zijn.

Tot de bijkans religieuze verering, die Menderes ten deel viel, droeg bij dat hij de invloed van de islam in het openbare leven, door de stichter van de republiek Ataturk ingeperkt, enigszins herstelde. Er kon in de jaren '50 weer meer religieus onderwijs worden gegeven en tot het gebed mocht weer in het Arabisch worden opgeroepen.

De ceremonie van gisteren was ingetogen. Niettemin ligt het feit nu daar, dat er in Turkije twee mausolea zijn verrezen: dat van Ataturk in de hoofdstad Ankara die hij zo liefhad, en die van Menderes in Istanbul. Op langere termijn zouden deze twee mausolea met elkaar kunnen gaan concurreren.

    • Frans van Hasselt