Gorbatsjov distantieert zich alsnog van plan-Sjatalin

MOSKOU, 18 sept. In een poging zijn greep op het economische debat te heroveren, heeft president Gorbatsjov zich gistermiddag in de Opperste Sovjet subtiel gedistantieerd van het radikale 'vijfhonderd dagen-plan' dat een werkgroep rond zijn economische adviseur Stanislav Sjatalin heeft opgesteld en dat per 1 oktober in Rusland door zijn concurrent Boris Jeltsin ten uitvoer zal worden gelegd.

Vorige week sprak Gorbatsjov zich in het parlement van de Sovjet Unie 'principieel' uit voor het programma van Sjatalin. Maar gisteren nuanceerde hij bij ontstentenis van premier Ryzjkov deze keuze enigszins. De landhervorming die in het 'vijfhonderd dagenplan' is opgenomen en die de Unierepublieken de mogelijkheid moet geven de grond aan particuliere boeren te verkopen, zou volgens Gorbatsjov onderworpen moeten worden aan een referendum. Het herstellen van prive-eigendom van de grond is in zijn ogen zo'n fundamentele en 'delicate' stap in de staat dat een volksraadpleging gewenst is.

De 25 minuten durende toespraak van Gorbatsjov was bovenal een politieke rede waarin hij de door Sjatalin bepleite drastische ingrepen in de economische structuur wilde verzoenen met de noodzaak van bestuurlijke continuiteit. Hij wenste geen gehoor te geven aan de steeds weer klinkende roep dat de regering-Ryzjkov moet aftreden. 'Op de straten en pleinen horen we de laatste dagen: weg met de regering, weg met de president. Maar op dit moment hebben we consolidatie nodig', aldus Gorbatsjov. Tegen deze groepen, toe welke hij ook de mijnwerkers rekenden die regelmatig met 'politieke stakingen' dreigen, dient volgens de president nu een 'politieke strijd' gevoerd te worden.

Temidden van de vele perspectieven die dezer dagen door de radikale economen in het land worden geschetst en de onheilspellende prognoses die het huidige beleid vergezellen, poogde Gorbatsjov aldus twee scholen te integreren en zichzelf daar vervolgens boven te plaatsen. Dat deed hij vooral door te waarschuwen voor het 'avonturisme' van een te snelle liberalisatie. Als de 'vrije markt' ongecontroleerd wordt ingevoerd, is 'massale werkloosheid en hyperinflatie' de consequentie en zal 'sociale chaos' het gevolg zijn. Alleen 'criminelen' zullen daarvan profiteren. Van 'markteconomie' zal dan hoe dan ook geen sprake zijn. Daarmee schraagde hij de argumentatie van de regering-Ryzjkov, die om deze reden steeds gepleit heeft voor een trager tempo. Maar uiteindelijk deed hij nauwelijks af aan zijn voorkeur voor het plan van Sjatalin. Zijn adviseur Abel Aganbegjan schetste in zijn rede tot het parlement gisteren een 'catastrofaal' beeld van de economische toestand in het land. De voedselschaarste die nu heerst zou wel eens een 'grap' kunnen blijken te zijn vergeleken bij wat nog komen gaat. Het gaat niet om de concrete tekorten van dit moment, aldus Aganbegjan, het gaat om de 'trend'.

Over de hele linie is de produktie aan het instorten. Hij doelde daarbij niet alleen op de consumptieve industrie maar ook op de energie-sector. Het eerste half jaar van 1990 werd er bijvoorbeeld 15 miljoen ton olie minder geproduceerd dan vorig jaar, een daling van 2,5 procent. Als deze lijn zich doorzet, zal de Sovjet-Unie komende twee jaar alleen daardoor al twintig miljard gulden aan inkomsten derven. Het begrotingstekort is nu al 130 miljard roebel, hetgeen volgens de officiele koers vierhonderd miljard gulden is.

Premier Ivan Silajev van de Russische Republiek (de grootste republiek binnen de unie) kondigde gisteren aan dat hij per 1 oktober begint met de uitvoering van het plan-Sjatalin, ongeacht wat de Opperste Sovjet van de unie dezer dagen zal beslissen.