De Miljoenennota is een stuk van en voor struisvogels; Intellectuele en bestuurlijke lafheid

Het was een somber voorjaar. Eerst sloeg vandaag precies 150 dagen geleden de burgemeester van onze hoofdstad groot alarm: 'Er mogen geen Weimar-achtige toestanden ontstaan'.

'De overheid is de burgerij zelfs voorgegaan in massaal duikgedrag'.

'Mijn grondgedachte is dat je alleen een tolerante samenleving overeind kunt houden als die breed wordt gedragen door de burgerij en als de overheid intolerant optreedt tegen criminaliteit en normvervaging'. Twee weken later luidde de alarmklok opnieuw, nu in Brabant. De winst van Philips over het eerste kwartaal van 1990 was geslonken tot zes miljoen gulden, dat is een armzalige 20 gulden per werknemer. 'Mismanagement', oordeelde de internationale pers. Later bleek dat Philips dit jaar twee miljard gulden zal moeten afboeken op mislukte projecten.

Sinds de noodkreten van burgemeester Van Thijn en Philips-president Van der Klugt is bijna een half jaar verstreken. Dat is een lange tijd, zowel in de politiek die niet mag talmen wanneer de rechtsstaat in gevaar komt, als ook in de industrie waar elke concurrent een potentiele aasgier is. Hoe goed zijn de afgelopen maanden benut? Is effectief ingegrepen, bij Philips en in de hoofdstad? En als het meeste nog moet gebeuren, staan dan de grote vragen ten minste vrij en onverveerd ter discussie? 3 SIERREGELS D e Miljoenennota van vandaag geeft een antwoord en hetlijkt mij niet het antwoord waar burgemeester Van Thijn op wachtte. Hoewel de intenties van de ministers niet beter of slechter zijn dan vorig jaar, valt bij lezing deze keer de intellectuele en bestuurlijke lafheid extra op. Wellicht treft dat des te meer door de vergelijking met Philips. Daar zijn in de top ontslagen gevallen, neemt men 500 miljoen gulden verlies op het mega-chip-project en is de ernst van het debat in overeenstemming met de situatie. Misschien niet genoeg, maar Philips is tenminste serieus.

Die moed ontbreekt in de Miljoenennota: het is een stuk van en voor struisvogels. Daarom vrees ik het ergste voor de Algemene Beschouwingen van oktober. Je hoort het de Kamerleden al zeggen: 'Mijnheer de voorzitter, veel hangt af van de ontwikkeling van de olieprijs' (is mijn partij niet verantwoordelijk voor). 'In de Verenigde Staten dreigt volgens de laatste inzichten een recessie' (U ziet hoe professioneel ik de vinger aan de pols houd). 'Ik doe een dringend appel op het verantwoordelijkheidsgevoel van de sociale partners' (en dan is het verder hun probleem). 'Wij kunnen ons vinden in de plannen voor volgend jaar, maar de regering schetst een vooralsnog onacceptabel financieel beeld voor 1994' (komt tijd, komt raad). Stelt u zich voor dat president Timmer van Philips na alles wat er is gebeurd nu een rede zou houden met als hoofdpunten de dalende wisselkoers van de yen en de zorgelijke conjunctuur in de Engelssprekende landen. En verbeeldt u dat Timmer zijn toespraak zou eindigen met een dringend appel op Rijkswaterstaat om de snelweg tussen Den Bosch en Eindhoven te verbeteren. Hij zou worden weggehoond: gewogen en te licht bevonden. Toch is dit het niveau van de Miljoenennota en als de voortekenen niet bedriegen van de politieke discussie in een Kamer, waar de regeringspartijen zo'n zware meerderheid hebben.

3 SIERREGELS Z o valt het verschil op tussen de ernst bij Philips enhet escapisme van de Miljoenennota, maar er is evenzeer een scherp contrast tussen de weifelende aanpak van de Nederlandse problemen en onze stoere taal over Oost-Europa. Van de Polen eisen we dat ze niet de fout maken van een landelijk loonbeleid, omdat dan starheid dreigt op de arbeidsmarkt. En president Jeltsin moet in Rusland zo snel mogelijk de huurflats verkopen aan de bewoners. Pas daarna willen wij praten over financiele steun en investeringen in Oost-Europa. Maar in Nederland blijven de sociale partners voor iedereen centraal onderhandelen over de lonen en is Planbureau-directeur Zalm een roepende in de woestijn met zijn moedige pleidooi tegen de uniform verplichte CAO's.

Ons loonbeleid is binnenkort verstarder, bureaucratischer en minder vrij dan in Oost-Europa. En wat de woningmarkt betreft, blijven onze huurflats in handen van corporaties die wel aankloppen om honderden miljoenen belastinggeld voor sloop en afbraak, maar verkoop van woningen aan de bewoners blokkeren. Terwijl ten slotte Moskou aankondigt de ministeries in te krimpen, houdt minister Ritzen tot aan de financiele horizon (1995) het ambtelijk personeel in Zoetermeer op volle sterkte.

Reorganisatie bij Philips, revolutie in Oost-Europa, Tempo Doeloe in Den Haag. Ook dit kabinet doet onvoldoende tegen de afbraak van de rechtsstaat en de verloedering van de grote steden. De regering is verantwoordelijk, want burgemeester Van Thijn is machteloos zonder Den Haag. Hij kan niet invoeren dat reizigers in de metro zich bij controle deugdelijk indentificeren en niet naam en adres van Donald Duck opgeven; noch kan hij eisen dat de GSD strafkortingen toepast bij werklozen.

3 SIERREGELS F eit: een kwart van de reizigers in de Amsterdamse tram, bus en metro rijdt zwart.

Miljoenennota: 'De regering zet zich aan de uitvoering van de passage in het regeerakkoord ten aanzien van een identificatieplicht'.

Daar is dus bijna een jaar niets aan gedaan. Waarom niet? Feit: In Amsterdam kregen in 1988 precies tien werklozen uit een bestand van 72.000 een strafkorting die zwaarder was dan een halve maand van hun uitkering. Drugsverslaafden worden onder geen enkele omstandigheid gekort op hun uitkering, evenmin als werklozen die ondanks een aangetekende brief niet verschijnen om te horen wat de overheid hun aan scholing kan aanbieden. De WRR concludeert in een nieuwe studie dat ambtenaren de wet ondermijnen door hun weigering om sancties toe te passen. Mede daardoor is de werkloosheid hoger dan noodzakelijk, meent de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid.

Miljoenennota: geen woord over sancties bij de uitkeringen of over de weigering van veel ambtenaren om de huidige regels toe te passen. Overdrijft burgemeester Van Thijn als hij klaagt dat de overheid voorop loopt met massaal duikgedrag? Feit: In andere grote steden is de situatie even uitzichtloos. Rotterdam kent hele wijken 'waar het verrichten van betaald werk voor het levensonderhoud ongewoon is', schrijft de WRR. En reken vooral niet op de regering: 'Er bestaat onder de stedelijke werkloosheidsbestrijders opmerkelijk weinig vertrouwen in de prestaties op het centrale niveau. Dit geldt zowel de prestaties van de centrale overheid, als de bereidheid van de sociale partners tot het daadwerkelijk treffen van arbeidsmarktmaatregelen' (WRR). Maar wat schrijft minister De Vries van sociale zaken en werkgelegenheid? Miljoenennota: 'Het kabinet werkt samen met sociale partners aan nieuwe instrumenten'.

'Het kabinet constateert met genoegen dat bij de sociale partners een basis lijkt te ontstaan voor overeenstemming over de aanpak van de groei van het aantal arbeidsongeschikten.'

Proef zo'n zin: is dit een moedig arbeidsmarktbeleid? Feit: Amsterdam moet werkwilligen uit Friesland halen, zo sterk is de vraag naar personeel. Tegelijkertijd krijgen een paar duizend Amsterdamse jongeren een uitkering voor een half jaar, zonder dat van hen wordt verwacht dat zij laten zien actief op zoek te zijn naar werk.

Miljoenennota: ondanks twee jaar bijzonder gunstige economische groei, dalen de bijstandsuitgaven slechts een procent tot iets onder de tien miljard gulden. Wat gebeurt er met die uitgaven, wanneer volgend jaar de economische conjunctuur omslaat? 3 SIERREGELS B ij Philips leidde slecht manage ment tot groteverliezen. Dan helpt verkoop van het kantoor in Parijs niet meer. In Oost-Europa dreef een misdadig systeem land en volk in een bankroet. Dan is het niet voldoende om via Zurich een deel van de Russische goudvoorraad te verkopen. In Nederland slaat het slechte beleid neer in een kolossale staatsschuld. Dan geldt in Den Haag net als in Eindhoven of Moskou: pak de reele problemen aan, dat is de enige manier om de financiele problemen op te lossen.

Die hardnekkige financiele problemen zijn niet te wijten aan hoge salarissen in ambtenarij of onderwijs. Evenmin stijgt de staatsschuld volgend jaar opnieuw met 4.000 gulden per werkende Nederlander omdat onze regering monumenten bouwt zoals in Parijs. Aan de wegenbouw of de uitbreiding van het spoornet heeft het ook niet gelegen. Er is maar een echte oorzaak van de ontspoorde overheidsfinancien, en dat is de onmacht van regering en parlement om betere wetten en regelingen door te voeren voor de arbeidsmarkt.

Dat leidde tot het ongelofelijke cijfer van de gemiddelde Nederlandse volwassene die, inclusief WAO, VUT en ziektewet, slechts 850 uur per jaar werkt, het minst van elf onderzochte landen. Nergens ter wereld zijn ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid samen zo hoog als in ons land. Niet omdat de delta van Rijn en Maas een ongezond gebied is, maar omdat onze politiek moeite heeft om de taboes te doorbreken die rusten op het herkeuren van WAO'ers, het controleren van werklozen en het verplicht opleggen van scholing. Timmer moet praten over stopzetting van een hele divisie bij Philips, Jeltsin moet spreken over opheffing van ministeries in Moskou, De Vries mag met genoegen verwijzen naar de sociale partners.

3 SIERREGELS D oor de wanverhoudingen op de arbeidsmarkt is definanciele last op de werkende Nederlanders te zwaar, zodat onze inkomstenbelasting na alle hervormingen het hoogste tarief heeft in de EG. Zelfs die super-hoge belastingen zijn onvoldoende voor de behoeften van de staat. Het financieringstekort daalt volgend jaar feitelijk niet. Nederland wijkt zo af van de meeste andere Westerse landen, dat de OESO ons speciaal noemt als een van drie landen met letterlijk onhoudbaar beleid op het gebied van financieringstekort en staatsschuld (de andere twee zijn Griekenland en Italie). Minister Kok heeft daarom zijn toevlucht moeten nemen tot een aantal slimme vondsten om nog te kunnen volhouden dat volgend jaar het tekort daalt en de belastingdruk niet stijgt. De achilleshiel van deze regering is minister De Vries, niet vice-premier Kok, maar niettemin is dit de plaats en het moment om ook aandacht te schenken aan Koks peccadilles.

De regering wil dat De Nederlandsche Bank volgend jaar voor het eerst een voorschot afdraagt op de inkomsten uit de deviezenvoorraad (een truc die een keer een half miljard oplevert), en dat een miljard binnenkomt door verkoop van aandelen in de Postbank. Dat is anderhalf miljard vlug verdiende extra inkomsten voor een jaar. Aan de uitgavenkant worden de studieleningen geprivatiseerd, zodat ze uit de begroting verdwijnen.

In het verleden mocht het Planbureau de cijfers corrigeren toen iets soortgelijks gebeurde met leningen voor de woningbouw. De corporaties leenden op de kapitaalmarkt in plaats van van het ministerie van volkshuisvesting, maar dat was natuurlijk nog geen bezuiniging, en het Centraal Planbureau verwerkte de cijfers correct. Nu eist de regering van het Planbureau dat de private financiering van de studieleningen vooralsnog wel telt als een echte besparing (de goede verstaander leest het protest van het Planbureau op twee plaatsen in de Macro-Economische Verkenningen). Ten slotte schuift anderhalf miljard kinderbijslag van 1991 terug naar 1990, om de cijfers voor volgend jaar te ontlasten.

3 SIERREGELS Z o ziet de begroting er met een paar pennestreken driemiljard gulden gunstiger uit. Zonder trucs lukte het dus weer niet, en dat is pijnlijk duidelijk bij de geschatte verdeling van de economische groei voor volgend jaar. De economie gaat volgens de regering met tweeeneenhalf procent vooruit, maar de vrij besteedbare lonen mogen maar met een half procent stijgen. De rest is voor de staat. Het is lang geleden dat de regering zo'n groot deel van de economische groei durfde te claimen.

Deze maand publiceerde minister Andriessen een nota over de economische positie van Nederland. De twee zwakke plekken van Nederland in zijn visie? 'De grote inactiviteit en de hoge collectieve lastendruk.'

Toch is Andriessen niet afgetreden uit protest tegen een Miljoenennota die de overheidsuitgaven laat stijgen met 5 miljard voor nieuw beleid, de private sector maar een half procent inkomensverbetering laat, niets doet aan de WAO en geen lagere belastingen kan beloven. Kennelijk blijft hij optimistisch over Nederlands economische toekomst, ondanks de olieprijsstijging en de afzwakkende conjunctuur in de Engelssprekende landen.

Ik hoop dat hij gelijk krijgt, en ook dat burgemeester Van Thijn in zijn interview met Elsevier onnodig bang was voor 'Weimar-achtige toestanden'.

Maar de risico's zouden kleiner zijn bij een krachtig beleid op de arbeidsmarkt en intolerant optreden tegen normvervaging. Daarvan blijkt te weinig uit de Miljoenennota voor 1991.