Bolkestein: solide financier Kok is door de mand gevallen

De miljoenennota laat een onverkwikkelijk beeld zien van 's rijks financien, zegt mr. drs. F. Bolkestein, fractieleider van de VVD. 'Kok, die zich aandiende als solide financier, is met deze begroting een beetje door de mand gevallen. Hij heeft zich een ondeugdelijk financier getoond. Het financieringstekort daalt weliswaar in het komend jaar op papier nog met een half procent, maar daarna is het afgelopen en is de kans dat het stijgt levensgroot aanwezig.'

Belangrijkste oorzaak is de koppeling, aldus de fractieleider. Van de structurele vermeerdering van de uitgaven volgend jaar van 9,9 miljard gulden bestaat 5,2 miljard uit uitgaven in de inkomenssfeer, waarvan weer een groot deel wordt veroorzaakt door de koppeling.

Bolkestein reageert maandagochtend in zijn huis aan de Cornelis Schuytstraat in Amsterdam op de stukken die hij, net als journalisten, vrijdagmorgen onder embargo heeft gekregen. Het is zijn eerste begroting als oppositieleider. Hij kijkt af en toe op een spiekbriefje; de twee aanwezige fractiemedewerkers hoeven hem slechts een enkele keer te helpen.

Het PvdA-gehalte van deze miljoenennota vindt hij veel hoger dan hij een week geleden nog had gedacht. 'Voor de Partij van de Arbeid is dat natuurlijk mooi. Ze hebben hun stempel willen zetten op het regeringsbeleid, dat ligt voor de hand. Wat dat betreft kun je Kok feliciteren. Maar ik vind het teleurstellend van Lubbers en bovendien komt met dit beleid ook de PvdA zichzelf tegen. Die koppeling is onhoudbaar. Hoe meer Kok en de PvdA er zich in vastbijten, des te groter wordt de deceptie straks.' Nieuw beleid ter grootte van 9,9 miljard gulden is toch niet zo schokkend? 'Nee, maar in 1994 is dat bedrag al opgelopen tot 23 miljard gulden. Op zichzelf kun je zeggen: wat is nou een half procentje meer of minder. Het wijst echter in de verkeerde richting. In de vorige periode van zeven jaren was die richting goed, al ging het af en toe langzaam. De handhaving van een financieringstekort van 4,25 procent na volgend jaar kan bovendien alleen tot stand komen onder bepaalde aannamen ten aanzien van bijvoorbeeld de olieprijs en de daarmee samenhangende aardgasopbrengsten. Die aannamen zijn volstrekt speculatief.

We komen dan op het terrein van mijn oude olievak: er is niemand in de wereld die met stelligheid kan zeggen dat de prijs van de olie volgend jaar 15, 30 of 45 dollar per vat is, met alle consequenties die daaruit voortvloeien. 'Een tweede hachelijke, om niet te zeggen een heroische, veronderstelling is geschatte rente van 6 procent. Die rente ligt op dit moment tegen de 9 procent aan, terwijl wereldwijd de trend omhoog is. Iedereen weet bovendien dat er in Duitsland een ontwikkeling gaande is die de rente ook niet zal doen dalen. Die rente zou dus best eens 9 procent kunnen blijven. En zelfs als hij naar 8 procent daalt, is dat nog 2 procent hoger dan in de miljoenennota staat. Dat maakt op een financieringsbehoefte van 45 miljard gulden toch weer een verschil van 900 miljoen gulden uit. Dat tikt aan, want elk jaar komt er dan weer een dergelijk bedrag bij en dan zit je wat financieringstekort betreft aan het einde van deze rit echt wel tegen de 5 procent, zo niet meer. 'Ik vind dat een buitengewoon onverkwikkelijk beeld. Per slot van rekening hebben we vorig jaar en het jaar daarvoor tezamen een economische groei gehad van meer dan 8 procent. Dat is een riante startpositie voor een nieuw kabinet. 'De laatste twintig jaar kan ik me niet herinneren dat een ander kabinet zo'n riante startpositie heeft gehad. Maar wat doen ze ermee: niets. Er is een OESO-rapport, er is een rapport van het IMF, van de economische deskundigen van de Europese Gemeenschap. Het lijkt wel alsof de regering al die internationale rapporten naast zich neerlegt.

'De regering zegt dat we in onzekere tijden leven. Ja, allicht, elke regering leeft in onzekere tijden. Dat is geen excuus. De regering moet een reserve inbouwen om onzekerheden op te vangen. Kijk naar de bondsregering. Die legt toch met betrekkelijk gemak een steunprogramma van 115 miljard D-mark in drie jaar voor Oost-Duitsland op tafel. Dat kunnen ze zich veroorloven, omdat ze een tekort hebben van bijkans nul procent. Die hebben dus de speelruimte om iets dergelijks te doen. Wij hebben nul marge. Als je geen speling hebt dan tikt elke tegenslag hard aan.

We zitten ons dus weer in nesten te werken, we vallen terug op de fouten van het kabinet-Den Uyl. Met alle sympathie die ik overigens voor Kok persoonlijk heb: zijn beleid deugt niet. Maar ik voeg er aan toe dat het CDA medeplichtig is. Het CDA is door de bocht gegaan.' Vindt een oppositiepartij het financieel beleid van een regering niet per definitie ondeugdelijk? 'Nou, nee. Ik geloof dat in Europa alleen Ierland, Belgie en Italie het wat de staatsschuld betreft slechter doen dan wij. We zitten dus in het klasje van de brekebenen.' Maar wat hapert er dan concreet in de ogen van de VVD? 'Als je kijkt naar de uitgavenkant dan zie je dat de regering heeft gekozen voor structureel oplopende uitgaven, een structurele vermeerdering van de uitgaven: volgend jaar plus 10 miljard, in 1994 plus 23 miljard. De belangrijkste oorzaak daarvan is, zoals ik al zei, de koppeling. Die koppeling is een mooi voorbeeld van een dogma dat boven de werkelijkheid wordt gesteld. Men kijkt niet naar de werkelijkheid en werkt dan terug naar het beleid. Nee, het dogma van de parallelle loonontwikkeling staat voorop. Of we dat wel kunnen financieren, dat is vers twee. 'Bovendien is er iets heel curieus gebeurd: we zien een omgekeerde koppeling. Want wat zegt minister Kok: de uitkeringen krijgen 3 procent. Daar begint hij mee. Dan zegt hij vervolgens: wij vinden diezelfde drie procent een maximum voor de loonstijging in de marktsector. Dus hij begint met de uitkeringsgerechtigden en dan koppelt hij daar de lonen in de marktsector aan. Daarmee maakt hij die 3 procent tot een minimum in plaats van een maximum. Stekelenburg van de FNV heeft het al over 4 of 5 procent. Dat geheel krijgt het effect van een schroevedraaier die maar een kant op kan, want dit slaat via de oude koppeling weer terug op de uitkeringsgerechtigden en het stuwt de overheidsuitgaven opnieuw op. 'Aan inkomstenkant zie je verschillende categorieen van maatregelen waar we bedenkingen tegen hebben. Om te beginnen heb je de categorie kunstgrepen. Dat betreft bijvoorbeeld de verkoop van staatsdeelnemingen. Dat is een eenmalige zaak. Versnelde inning van de vennootschapsbelasting: eenmalig. De kasschuif kinderbijslag: gewoon een boekhoudkundige truc en ook eenmalig. Totaal is dat 3,5 miljard aan de inkomstenkant.

Dat is gewoon een oefening in creatief begroten. Dan heb je, ten tweede, de kaasschaafoperaties, samen bijna 1,6 miljard. Vervolgens wordt er 1 procent op de subsidies gekort en wordt de prijscompensatie niet uitbetaald. 'Ja, zo kan ik het ook, zo kan iedereen het. Dat is natuurlijk niet regeren, dat is geen prioriteiten stellen, geen keuzes maken. Het verraadt de onmacht van dit kabinet. De derde categorie is: onzekere voorschotten nemen. Bijvoorbeeld de aardgasopbrengst van 900 miljoen. Die is volstrekt onzeker. Vervolgens de WAO. De regering zegt dat de inactiviteit moet worden teruggedrongen, dus de toevloed naar de WAO ook. Akkoord, maar ze zeggen niet hoe het moet.' Op welke terreinen zou de VVD andere prioriteiten hebben gelegd? 'Nou, die koppeling zouden we in deze vorm nooit aanvaarden. Dat scheelt een slok op een borrel. Wij zouden toch duchtig kijken naar de subsidies en sommige uitgavencategorieen in de volkshuisvestingssfeer lenen zich zeer wel voor een beperking.' Wat is het VVD-recept voor goede miljoenennota's? 'De inkomsten van de regering zijn in hoge mate afhankelijk van de economische groei. We hebben de afgelopen zeven jaar een buitengewoon succesvolle economische politiek gevoerd, die heel eenvoudig kan worden samengevat in de volgende sequentie: Het begint bij ombuigingen. Die maken lastenverlichting mogelijk. Die lastenverlichting ondersteunt de koopkracht. Omdat de koopkracht wordt ondersteund, kunnen de looneisen gematigd zijn. Omdat de looneisen gematigd zijn, wordt de exportpositie verstevigd. Die lokt investeringen uit, die weer werkgelegenheid veroorzaken. 'Deze succesformule heeft in geen geringe mate bijgedragen aan de economische groei in Nederland. In het begin van de jaren tachtig liepen we achter op het Europese gemiddelde, maar tegen het einde van de jaren tachtig liepen we behoorlijk in de pas. Het begin van het liedje is het koppel ombuigingen-lastenverlichting. Door deze regering wordt gewoon niet omgebogen. Er komt nieuw beleid bij, er gaat onvoldoende oud beleid af.

Dus zijn ze ook niet in staat tot lastenverlichting.' Dat moet voor uw partij een hard gelag zijn. 'Ik vind dit in het algemeen een weinig inspirerende ploeg, op alle terreinen. Wat hebben ze nu gedaan in het kleine jaar dat ze bezig zijn? Over de begroting heb ik gesproken; die is niet deugdelijk. Wat is er voor ander regeerbeleid? De sociale vernieuwing. Er is eerst zes maanden gehannest over de definitie en wie wat doet en wie projectminister wordt. Toen is er een nota gekomen. Afgezien van de sociale vernieuwing, die hortend en stotend van start gaat, kan ik eigenlijk weinig goeds verzinnen. 'In de Golfsituatie heeft de regering zich deze zomer veel te lakoniek getoond en heeft ze ervan blijk gegeven de situatie te onderschatten. Temidden van een internationale crisis besteedt het kabinet een onevenredig groot deel van zijn aandacht aan koopkrachtplaatjes. Ik wil niets laatdunkends zeggen over de betekenis van 50 gulden voor iemand die arm is.

Maar het probleem is van een andere orde dan de wereldproblemen die nu de kop opsteken.' Het toekomstbeeld dat u schetst van de Nederlandse politiek is nogal somber. 'Het eerste probleem is dat wij de overheidsfinancien nog steeds niet op orde hebben. In de tweede plaats is de mate van inactiviteit ontstellend. Tussen de leeftijd van 15 en 64 werkt slechts de helft van de mensen. Des poedels kern ligt in de strekking van onze sociale wetgeving. De PvdA zit in een buitengewoon moeilijke positie; zij heeft structurele problemen. De socialisten zijn hun kompas kwijt, om niet te zeggen, ze zijn de weg kwijt. Het enige dat Kok kon doen was proberen het regeringsbeleid in zijn richting bij te buigen. Maar hij zal hiermee tegen de lamp lopen, omdat het onbetaalbaar is. Het ernstige feit is dat Lubbers zich heeft laten meeslepen. 'Eigenlijk is dit een prachtige kans voor D66 om zich te profileren als een nieuwe, linkse oppositie. Denk aan Engeland, waar de liberalen en de sociaal-democraten een middenpartij vormden. Die vormden een middenpartij en ze kregen een historische kans om Labour op te volgen als een soort natuurlijke oppositie. Die kans hebben ze voorbij laten gaan. Die kans heeft D66 nu; zij kan de plaats van de PvdA innemen, die immers beladen is met een grote ideologische last die D66 niet heeft. Maar dat zullen ze bij die partij wel niet willen, want ze houden niet van kiezen.'

    • Rob Meines