DE MUUR

Na achtentwintig jaar de meest karakteristieke symbolisering van het verscheurde Duitsland te zijn geweest, komt met het neerhalen van de Muur een einde aan de ideologische antithese tussen Oost- en West-Duitsland. De Muur zelf was zoals bekend in die jaren uitgebouwd tot een ware fortificatie met wachttorens, aangelijnde honden en de zogenaamde 'Todesstreifen'. Pas in 1976 maakte de DDR een begin met het plaatsen van de geprefabriceerde 3,70 meter hoge, gladde en naadloze betonplaten. Het was inmiddels de vierde generatie Muur.

Vanaf het prille begin heeft de Muur 'gesproken'. Aanvankelijk waren de teksten van politieke en moralistische aard en verwoordden vooral ontzetting en woede. Maar in het begin van de jaren tachtig veranderde dat toen het graffitisme West-Europa veroverde en de spuitbus het middel bij uitstek werd om kleur te geven aan nieuwe ideeen en gevoelens. In drie jaar tijd, 1983-1986, werd de Muur het graffiticentrum van Europa. Beroemde kunstenaars, zoals de pas overleden Keith Haring, spoedden zich naar Berlijn om ten overstaan van de wereldpers 'hun' muurschildering te maken. Hermann Waldenburg, universitair docent en grafisch ontwerper, heeft vanaf 1984 tot februari 1990 de Muurgraffiti gefotografeerd. Het resulteerde in het fraai vormgegeven boek The Berlin Wall book. De titel is, net als de verantwoording in de inleiding, misleidend omdat slechts een beperkt gedeelte van de Muur bespoten was. Ook omsloot de Muur niet geheel West-Berlijn zoals Waldenburg suggereert: van de 167 kilometer lange grens was zo'n honderd kilometer voorzien van een muur, de rest van een hekwerk.

De foto's geven een aardig beeld van de comics-achtige tekeningen die de neerslag vormen van een generatie kunstenaars, voor wie esthetisch normbesef zuiver subjectief werd ingevuld: iedereen is kunstenaar, een ieder heeft iets te zeggen, van de 'vrolijke spuiter' tot Keith Haring. Dat maakt het moeilijk kwaliteitsnormen aan te leggen. De Muur, als kilometers lang linnendoek, weerspiegelde de ware kunst-democratisering: wat kunst is, bepaal en maak je zelf. Al spuitend op de Muur was iedereen gelijk en kon niemand aanspraak maken op 'zijn' Muur; de Muur was van iedereen, teksten en tekeningen liepen dwars over en door elkaar heen. Aan Oostberlijnse zijde overheerste een kleur: grijs. Sterker dan dit kleurcontrast kan het verschil tussen West- en Oost-Duitsland niet worden weergegeven.

De laatste foto's tonen de grote, ovaalvormige gaten die op de voegnaden van de betonplaten zijn ontstaan. 'Muurspechten' verbrokkelden de Muurtekeningen, die op tijd door het camera-oog konden worden vastgelegd, tot stukjes gekleurd beton. Wel is het jammer dat de weinig fantasierijke en deels op detailgerichte camerahantering geleid heeft tot een verbrokkeling van de Muur tot wat simpele tekeningen. Wat meer bezinning had ervoor kunnen zorgen dat het bizarre, dubbele aspect van de Muur alom gehaat bouwwerk en esthetisch object tot z'n recht zou zijn gekomen. De Muur slingerde zich grillig langs de noord-zuidas van Berlijn en bepaalde het urbane en rurale aangezicht van de stad en zijn omgeving. In combinatie met de Muurgraffiti leverde dat een unieke, cameragenieke sfeer op.

Het boek van Waldenburg mist dit aspect en dat roept tevens de vraag op wat dit boek toevoegt aan de vrij omvangrijke Muurgraffitimarkt van ansichtkaarten, posters en boekwerkjes. Waldenburg heeft snel zijn archiefdoosjes doorgewerkt, er zo'n honderd foto's uitgehaald om die zonder noemenswaardige inleiding en commentaar uit te brengen. De achter in dit boek opgenomen Muurchronologie roept meer vragen op dan ze beantwoordt en bevestigt het fragmentarische karakter van het boek.

    • Hermann Waldenburg119 Blz
    • Thames And Hudson 1990
    • Dick Salfischberger The Berlin Wall Book