Neutraliteit heeft afgedaan in Europa

ROTTERDAM, 14 sept. Neutraliteit loont niet meer in het Europa van nu. Zweden en Oostenrijk, twee landen die elk om eigen redenen lange tijd hun neutraliteitspolitiek als een kwestie van levensbelang hebben beschouwd, zijn de bakens aan het verzetten. Het dogma wordt geleidelijk aan vaarwel gezegd, al wordt dat er niet met zoveel woorden bij gezegd. Ze streven daarbij eenzelfde doel na: de vergemakkelijking van de aansluiting bij de Europese Gemeenschap.

Woensdag liet de regering in Stockholm weten dat de lessen uit de geschiedenis waren getrokken. De Zweedse minister van buitenlandse zaken, Sten Andersson, onthulde dat zijn land mogelijk na 1992 het lidmaatschap van het Europa van de Twaalf zal aanvragen. 'Als de bondgenootschappen verdwijnen en er in Europa een ander soort samenwerking op veiligheidsgebied ontstaat, zal de situatie zo zijn dat we lid van de EG kunnen worden', zei hij.

Onverenigbaar

Anderssons uitlating na afloop van beraad met collega's van andere Noordse landen was des te opmerkelijker omdat premier Ingvar Carlsson eind mei het lidmaatschap van de EG onverenigbaar met de Zweedse neutraliteitspolitiek had genoemd. In het dagblad Dagens Nyheter schreef de sociaal-democratische regeringsleider toen dat controle op de buitenlandse politiek de enige belangrijke kwestie is die Zweden van aansluiting bij de EG afhoudt. Het neutrale Zweden moest volgens hem buiten de Gemeenschap blijven als de Twaalf een politieke unie vormen dat wil zeggen een gemeenschappelijke buitenlandse politiek zullen voeren. Zelfs de opheffing van de machtsblokken in Europa zou Zweden er niet toe kunnen overhalen zijn neutraliteit op te geven, betoogde de premier.

Sindsdien heeft in Zweden het debat over het eventuele lidmaatschap van de EG onverminderd fel voortgewoed. De kwestie is een centraal thema geworden in de nu reeds losgebarsten campagne voor de algemene verkiezingen die over een jaar zullen worden gehouden. Oppositieleider Karl Bildt van de liberaal georienteerde Moderata Samlingspartiet heeft de sociaal-democraten gekwalificeerd als 'de mensen van gisteren'. Hij wil, kennelijk als 'mens van vandaag en morgen', dat Zweden zich volgend jaar al bij de EG-balie vervoegt.

Steeds meer Zweden 51 procent blijkens een in mei gehouden opiniepeiling zijn het met hem eens dat hun land volwaardig deel moet uitmaken van de Europese Gemeenschap. Volgens Bildt verwerpen de Zweedse burgers niet alleen de politiek van de regerende sociaal-democraten maar ook de waarden die eraan ten grondslag liggen. 'We hebben ook (net als Oost-Europa - red.) een '1989' gehad', verkondigt hij, 'onze muren zijn net zo aan het vallen'. De grootste voorstanders van toetreding tot de Gemeenschap zijn de Zweedse industrielen die op eigen houtje eigenlijk al die stap hebben gezet. In de eerste helft van dit jaar hebben ze voor een bedrag van ruim 20 miljard gulden bedrijven overgenomen in Europa, voor het grootste deel in de EG (met name ook in Nederland). Behalve door de stemming in het land en de druk uit het bedrijfsleven kan de Zweedse 'ommezwaai' ook zijn beinvloed door de moeizaam verlopende onderhandelingen tussen de Europese Gemeenschap en de zes landen van de Europese Vrijhandelsassociatie (EVA) Finland, Noorwegen, Oostenrijk, IJsland, Zweden en Zwitserland (plus Liechtenstein). Daar gaat het over de vorming van een zogeheten Europese Economische Ruimte. Die EER zou een economische koppeling van de zes EVA-landen aan de Gemeenschap betekenen zonder dat verplichtingen op het terrein van de buitenlandse politiek worden aangegaan. Als de kansen op een grote gemeenschappelijke markt van de 'Achttien' verbleken is een volledig lidmaatschap te prefereren, wordt in Stockholm kennelijk gedacht.

Geen precedent

De Oostenrijkse regering, die ruim een jaar geleden officieel het paspoort voor de EG aanvroeg, heeft vorige maand haar neutraliteitspolitiek op een andere wijze gerelativeerd. Ze stond toe dat Amerikaanse troepen en militaire voorraden over Oostenrijks grondgebied naar de Golf werden vervoerd. 'Er is volstrekt geen precedent voor dit besluit, maar na rijp beraad zijn we tot de conclusie gekomen dat het geven van toestemming aan de Amerikanen over Oostenrijk te vliegen geen schending is van het principe van onze neutraliteit', zo werd kanselier Franz Vranitsky onlangs aangehaald in de Britse krant The Guardian.

Het besluit betekent een politieke aardverschuiving en werd in EG-hoofdsteden begroet, al zal het de diplomatieke schade van het recente bezoek dat president Kurt Waldheim aan Bagdad bracht waardoor Oostenrijk zich in West-Europa isoleerde niet geheel kunnen herstellen. Het gebaar zou Vranitsky echter kunnen helpen bij zijn poging sneller met de EG aan de onderhandelingstafel plaats te nemen dan in 1993, het tijdstip dat in Brussel steeds is genoemd. De kanselier zou een flinke voorsprong willen hebben op het moment dat andere EVA-landen, zoals Zweden en Noorwegen, uit onvrede over de manier waarop de Europese Economische Ruimte wordt ingericht ook bij de EG zouden aankloppen. Italie, dat het halfjaarlijkse voorzitterschap van de Gemeenschap bekleedt zou hem in dit streven steunen.

Zelfs het neutrale Finland is aan het schuiven, zo liet minister van buitenlandse zaken Pertti Passio enkele weken geleden weten. Het standpunt van zijn regering dat de Finse neutraliteit de grootste hindernis was voor toetreding tot de EG had volgens hem met het oog op de verdwijnende blokken in Europa aan gewicht verloren. In Helsinki verluidt dat Finland onmiddellijk wil volgen zodra Zweden lid wordt. Zwitserland lijkt over te blijven als neutrale rots in de branding, het Zwitserse luchtruim bleef dan ook voor de Amerikaanse vluchten naar de Golf gesloten.

    • W. H. Weenink