Hervormers USSR grijpen hun kans

MOSKOU, 14 sept. Premier Nikolaj Ryzjkov ziet er nooit erg vrolijk uit. Maar sinds begin deze week is hij helemaal een ridder van de droevige figuur. Bijna nergens hoeft hij nog op waardering te rekenen sinds hij dinsdag in de Opperste Sovjet ongegeneerd letterlijk met lege handen een economische beleidsplan stond te verdedigen en president Michail Gorbatsjov hem vervolgens via een onaangekondigde interventie politiek liet vallen.

Meer dan ooit de afgelopen maanden hebben de radicale hervormers nu daarom de wind in de zeilen. Na het parlement van Rusland, dat onder leiding van Boris Jeltsin afgelopen dinsdag met zegge en schrijve twee stemmen tegen besloot om 1 oktober te beginnen met het plan-Sjatalin dat een drastische privatisering en decentralisatie beoogt, ging gisteren ook de Opperste Sovjet van de unie zo goed als om.

Vooralsnog heeft het centrale parlement de laatste dagen slechts in commissies vergaderd over de programma's van Ryzjkov en Sjatalin en de twee daar tussen liggende varianten die de econoom Abel Aganbegjan de afgelopen weken op verzoek van Gorbatsjov bij wijze van compromisvormin heeft opgesteld. Maar een ding werd in de commissies van de Opperste Sovjet desondanks al enigszins helder. De politieke dagen van Ryzjkov zijn nu toch wel geteld.

De vraag is nu niet meer zozeer welk programma tot leidraad van het beleid wordt, maar 'wie het zal gaan uitvoeren', zoals een commentator woensdag in de regeringskrant Izvestia schreef. Zelfs vice-premier Leonid Abalkin, die tot nu toe uitermate loyaal was het aan het regeringsprogramma van Ryzjkov, is er dezer dagen toe overgaan te amenderen op het 'vijfhonderd dagen-plan' van de groep rond Gorbatsjovs adviseurs Stanislav Sjatalin (tevens lid van de steeds belangrijker wordende 'presidentiele raad') en Nikolaj Petrakov.

Gistermiddag kwam dezelfde Petrakov mee naar de persconferentie van de woordvoerder van Gorbatsjov. Hij zag zijn kans schoon nu eens echt af te rekenen met de sociaal-economische opvattingen van de regering en bovendien duidelijk te maken dat het plan van Sjatalin en de zijnen is opgesteld in opdracht en onder directe politieke verantwoordelijkheid van Gorbatsjov en Jeltsin tezamen.

Net als bijna iedereen in de Sovjet Unie wil ook premier Ryzjkov naar een markteconomie, zij het 'gereguleerd'.

Buiten allerlei concrete maatregelen om de vrij maatschappelijke krachten een kans te geven, behelst zijn programma een reeks forse prijsverhogingen. Zo zouden de miljarden roebels kunnen worden afgeroomd, die de Russen bij gebrek aan consumptieve mogelijkheden in hun ouwe sok hebben gestopt (niemand kan overigens schatten hoeveel dat zou kunnen zijn) en kan tevens de verhouding tussen werkelijke productiekosten en prijs enigszins in evenwicht worden gebracht. Om de bejaarden, invaliden en andere potentiele slachtoffers te sparen, wil de Ryzjkov alleen specifieke groepen compenseren.

Petrakov, die tevens vice-president van de Akademie der Wetenschappen is, waste hem gisteren hardhandig de oren. Alleen al de compensatie-maatregelen zouden volgens hem 135 miljard roebel gaan kosten (conform de officiele koers 400 miljard gulden, volgens de toeristenkoers 40 miljard gulden en op de zwarte markt 20 miljard gulden), waarvan bovendien minstens dertig miljard roebel via de bankbiljetten-drukpers gefinancierd zou moeten gaan worden. Met als gevolg 'chaos in het monetaire systeem en hyper-inflatie', aldus Gorbatsjovs adviseur.

Het plan van de Sjatalin-groep daarentegen gaat uit van de heilzame werking van een 'schock-therapie', legde hij uit. De republieken zullen hun eigen economische beleid mogen gaan bepalen, inclusief de vraag of de grond onder de boeren verdeeld moet worden. Het overige staatseigendom zal op grote schaal geprivatiseerd worden.

De bedrijven zullen te maken krijgen met een nieuwe bankwezen dat een strikt kredietbeleid zal voeren en derhalve geen geld meer in zinloze ondernemeningen zal steken. In het kader van het terugdringen van het financieringstekort zal op het 'militair-industrieel complex', het hart van het industriele centrum in de Oeral, drastisch gesnoeid dienen te worden. En uiteraard zal de roebel snel rijp gemaakt moeten worden voor een normale en vrije wisselkoers.

Alleen de prijzen voor honderd tot hondervijftig producten zullen tot eind 1991 van overheidswege nog bevroren worden aangezien de burgers 'hier in de Sovjet Unie, anders dan in Polen, niet gewend zijn aan de hogere prijzen op de markt en daarom maar in de rij gaan staan' omdat ze denken dat dat goedkoper is, betoogde Petrakov. 'De inflatie zal dus meevallen. Het is het abc van het economische leven. Helaas ziet alleen de regering dat nog niet'. De consequenties hiervan zijn dat de ambtelijke bureaucratie op de ministeries in Moskou weinig meer te doen zal hebben en vele onrendabele bedrijven en kolchozen over de kop zullen gaan. De vraag aan Petrakov was dan ook of hij deze 'contra-indicaties' van zijn saneringsplan wat zou willen kwantificeren. Hadden de presidentiele adviseurs bijvoorbeeld een idee hoeveel faillisementen er zouden worden uitgesproken als gevolg van het 'vijfhonderd dagen-plan'? 'Dat er ondernemingen, die kwalitatief slechte producten leveren of een technologische achterstand hebben, bankroet zullen gaan, is onvermijdelijk. Dat is een persoonlijke tragedie voor de arbeiders die daar werken. Een voorspelling hoeveel er failliet zullen gaan, kan ik niet doen. De maatschappij als geheel zal er echter wel bij varen', aldus de top-econoom.

Maar wellicht kon hij wel globaal zeggen hoe groot de werkloosheid zou gaan worden. 'Het probleem van de werkloosheid is zeer gecompliceerd, bijvoorbeeld omdat we in de Sovjet Unie een verkeerde werkgelegenheid hebben. Er werken te veel mensen in de defensie-industrie en te weinig in de commerciele dienstverlening, herscholing blijft achterwege en we kennen een vergunningenstelsel voor mensen die naar een ander gebied willen verhuizen. Het probleem bij ons is niet het gebrek aan werk maar de immobiliteit van de arbeid', was het antwoord.

Of de econoom Petrakov dan tenminste een indicatie kon geven van het aantal ambtenaren dat het veld zou moeten ruimen. 'De ministeries moeten plaats maken', was de reactie.

Het nu uitgewerkte programma mocht niettemin wel onmiddellijk ten uitvoer worden gebracht, voegde hij er aan toe. Dat de Russische federatie (de grootste deel-republiek van de unie dat het leeuwendeel van de grondstoffen herbergt en waar de meerderheid van de bevolking woont) er pas op 1 oktober mee begint, heeft slechts 'symbolische' betekenis.

De verschillende presidentiele decreten die Gorbatsjov tot nu toe heeft uitgevaardigd, verschaffen het nieuwe beleid de vereiste legale basis. Het zijn de 'populisten die de mensen schrik voor de markt proberen aan te jagen', aldus Petrakov.

En mocht het plan snel uitmonden in grootscheepse faillissementsaanvragen, massale werkloosheid, uit de hand lopende speculatie op de zwarte markt en dus in sociale onrust, dan heeft de groep-Sjatalin nog verschillende 'worse case-scenario's' achter de hand. Hoe die er uitzien, werd niet duidelijk. Dat het programma alleen kan worden gerealiseerd door een regering die het 'vertrouwen van het volk heeft', werd er echter nog wel even bij gezegd.

    • Hubert Smeets