De droom van de DDR-dominees is vervlogen

BERLIJN, 14 sept. 'Vriendelijke afwijzingen' heeft de theoloog Wolfgang Ullmann ontvangen op het plan van de burgerbeweging Demokratie Jetzt om op alle niveaus de problemen van Oost-Duitsland te bespreken in ronde-tafelconferenties. 'Zo kan het niet verder', hadden Ullmann en zijn vrienden gedacht, niet met de economie, noch met de werklozen, de boeren en de verhouding tot de Oosteuropeanen. Maar het plan om op 'basis-democratische' wijze oplossingen te vinden buiten de partijen om, want 'die hebben alleen maar ideeen over hoe het tot de komende verkiezingen moet' stuitte buiten de geslonken kring van Demokratie Jetzt nauwelijks op begrip, laat staan dat zich deelnemers meldden.

De 61-jarige theoloog Ullmann, ongekroond leider van Demokratie Jetzt, staat het huilen nader dan het lachen. 'Teleurgesteld, radeloos', is hij. 'Kennelijk willen de mensen niet meer nadenken', constateert hij geemotioneerd. Toch zijn we hier deze avond op een feestje, compleet met drankjes en hapjes. Demokratie Jetzt, voortgekomen uit de kring van weerspannige DDR-theologen en dito Evangelische gemeenten, viert de eerste verjaardag. En op gewijde grond: niet alleen zijn we hier in de geheel in wit ingerichte kerkzaal van de Evangelische Broederschap in Berlijn, maar op deze plaats had in december vorig jaar ook de eerste zitting van de 'ronde tafel' plaats, de echte, die de basis voor een nieuwe, democratische DDR zou leggen.

Ullmann is nog steeds trots op de rol die Demokratie Jetzt bij die ronde tafel heeft gespeeld. Zonder de drie dominees die als moderator optraden, meent hij, zou de 'ronde tafel' vermoedelijk in onproduktieve ruzies zijn ontaard. Nu kwamen een kieswet tot stand en zelfs een ontwerp-grondwet die voorzag in 'directe democratie', en werden uitgangspunten voor milieupolitiek, sociale politiek en nog heel wat meer geformuleerd. De in evangelische kring al zo lang gekoesterde gedachten over de 'opdracht van de kerk voor vrede en gerechtigheid' werden in praktijk gebracht. En de beide Duitse staten konden, zoals Demokratie Jetzt het een jaar geleden in de oprichtingsverklaring formuleerde, 'zich omwille van de eenheid naar elkaar toe hervormen, in eerlijk en gelijkberechtigd nabuurschap'. Wrang is de geschiedenis. In maart, bij de door de 'ronde tafel' uitgedachte verkiezingen, stemde het volk massaal op de CDU en andere partijen. Niet hervormen maar opheffen van de DDR en aansluiten bij de Bondsrepubliek, luidde het parool van de democratisch gekozen regering. De ontwerp-grondwet werd in de Volkskammer niet eens meer behandeld, op de beoogde basis-democratie, met haar 'soevereiniteit van de burgers, die hun democratische rechten direct kunnen uitoefenen' volgde de uit het Westen bekende partijendemocratie. De burgerbewegingen, ook de omvangrijkste, Neues Forum, verschrompelden tot onbeduidende randgroepen, die straks ternauwernood getolereerd in een verkiezingsverbond met de Westduitse Groenen misschien nog een beetje mogen meedoen in het eerste gezamenlijk-Duitse parlement. 'Het is niet zonder tragiek en ironie', meent Demokratie-Jetztoprichter en theoloog Gerhard Weigt in een discussiebijdrage, 'dat een volk dat zich juist van een heerschappijbezeten partijdictatuur heeft bevrijd, zijn wil en vrijheid meteen weer in partijen vestigt'.

Anderen op het door slechts ongeveer vijftig mensen bezochte verjaardagsfeest zijn geneigd de hand wat meer in eigen boezem te steken. De overwinning van de partijen, aldus zakelijk leider van de beweging Stephan Bickhardt, kwam in maart als een volstrekte verrassing. 'Ik neem mezelf nu kwalijk dat we toen de hang naar het Westen zo volledig hebben onderschat.'

Demokratie Jetzt was zo bezig te laveren tussen de bedreigende resten van de SED-Stasi-heerschappij en opslokking door de Bondsrepubliek, 'dat we voorbij gingen aan twee centrale problemen: het machtsprobleem en het nationale vraagstuk'.

De twee Duitslanden konden niet naar elkaar toe hervormen, geeft hij toe, omdat de DDR tezeer in de puree zat om nog hervormd te kunnen worden. 'We hadden het fiasco van het werkelijk bestaand socialisme onderschat. Bijna niemand in Oost of West wilde met zo'n hervormingsproject meedoen.' De oprichters op 12 september 1989 hadden zich voorbereid op een jarenlange strijd tegen het SED-regime. Hun 'Oproep tot inmenging in eigen zaak' bouwde voort op een jarenlange traditie van 'zondaggesprekken', quasi-godsdienstoefeningen in kerken. Onder de noemer 'Absage an Prinzip und Praxis der Abgrenzung' werd daarbij gaandeweg steeds radicaler stelling genomen tegen de Muur en de sociaal-politieke inrichting van de DDR. Al op 1 juli vorig jaar hadden de dominee-oprichters in een brief aan partijleider Erich Honecker deze tot de gang naar een ronde tafel van de maatschappelijke krachten opgeroepen. Na diens val kwam het daar dan toch van, mede dank zij de burgerbeweging Neues Forum, die drie dagen eerder dan Demokratie Jetzt was opgericht, wereldser en groter was, en nu eveneens roemloos ten onder gaat maar in deze kring nog altijd op stekelige opmerkingen mag rekenen.

Het moet gezegd dat Demokratie Jetzt bij de organisatie van de verjaardags-forumdiscussie de tegenspraak niet heeft geschuwd. De al jaren in West-Berlijn wonende, voormalige DDR-schrijver Jurgen Fuchs verwijt de burgerbewegingen 'humorloos, smallippig, hoogst-ideologisch, met andere woorden zeer Duits' te zijn. Hij verklaart zich ook te ergeren aan 'de luid beleden aversie tegen de Bondsrepubliek, alsof dat land een soort examen in democratie moet afleggen. Erkent u toch dat de Bondsrepubliek in democratisch opzicht een voorsprong heeft: daar kan ik vrij schrijven, hier kon ik dat niet.'

Vloeken in de kerk letterlijk en figuurlijk doet ook Edelbert Richter, eveneens dominee maar dan eentje die voor de SPD in de Volkskammer zit. Waarom hij niet voor directe democratie en burgerbeweging heeft gekozen? 'Omdat dit land net een uit de hand gelopen experiment van veertig jaar directe democratie achter de rug had.'

De zaal sist verontwaardigd.

Na de mislukking van het plan overal in de Duitse maatschappij opnieuw ronde tafels tot stand te brengen, blijven er nog maar weinig lichtpuntjes over. De oprichting van afdelingen van Demokratie Jetzt in West-Duitsland misschien? Een mevrouw uit Frankfurt am Main meldt dat men zich daar vooral bezig houdt met het groepsgewijs discussieren over de ideale grondwet. 'We moeten alles doen, alle krachten mobiliseren tegen de lethargie in de DDR', meent proffessor Ullmann. 'Denk aan de natuurkunde, waar minimale krachten een geweldige uitwerking kunnen hebben.'

Een troostend woord komt van gastspreekster Antje Vollmer van de Westduitse Groenen, met wie Demokratie Jetzt nu zonder enthousiasme een verkiezingsbondgenootschap is aangegaan. 'U moet maar niet al te treurig zijn', vindt Vollmer. En ze herinnert aan een uitspraak van Vaclav Havel: 'Dat het mogelijk zou zijn schuldeloos door de geschiedenis te komen, is een typisch Europees waanidee.'

    • Raymond van den Boogaard