Charme van gebruikt gereedschap

Het edelsmidsatelier was een ongerept bedrijfje. Het was compleet met gereedschappen, materialen en documentatie. Diverse apparaten waren terug te vinden in een Duitse encyclopedie van rond 1910. Gereedschappen (zoals hamers, ponsen, bruineerstalen) passeerden de handen van op z'n minst drie generaties drijvers/ciseleurs. Die typische slijtage, het patina van het gebruik: zulk gereedschap is zelf een kunstwerk geworden. De laatste edelsmid die er regelmatig mee werkte, overleed vorig jaar. Zijn zoon, de vierde generatie, werkt met modern gereedschap en maakt ook moderner werk. Men hoopt het atelier onder te brengen in een museum. Het is geen slecht idee om in een aan kunstnijverheid gewijd museum niet alleen de kunstzinnige produkten te tonen, maar ook het gereedschap waarmee die gemaakt werden. In het buitenland is men daar verder mee. Daar is een 'stijlkamer van het ambacht' geen onbekend begrip. In Nederland brengen we het niet verder dan een kaasmakerij.

In het onderhavige geval wil men het heringerichte edelsmidsatelier regelmatig gebruiken. Voor demonstraties, of voor het maken van origineel werk met klassieke gereedschappen. Oude technieken hebben de moderne edelsmid heel wat te bieden. Denk eens aan email. De proef- en receptboeken van de oorspronkelijke edelsmid zijn nog aanwezig en er resteert genoeg van zijn werk om te zien dat hij een meester was op dit gebied.

Op zoek naar bedrijfscollecties komen ook minder fraaie dingen aan het licht. Neem bijvoorbeeld die grote margarinefabrikant in Rotterdam. In 1983 hadden ze nog een collectie maquettes van margarinefabrieken. Nu wist niemand er nog iets van. De oorspronkelijke beheerder was inmiddels overleden. 'Dat zoeken we voor u uit, mijnheer. We bellen u terug!' Na acht weken hadden ze nog niet gebeld.

Bedrijfscollecties ontstaan en bestaan bij gratie van het prive-initiatief. Dat hoeft niet binnen het bedrijf te ontspringen. Hulp van het bedrijf is wel gewenst om een verzameling op een hoog niveau te krijgen.

De machinefabriek Stork bijvoorbeeld heeft geen bedrijfsmuseum, maar er is wel een Stork-hal in het Hengeloos Educatief Industriemuseum. Er zijn meer hallen gewijd aan locale bedrijven in dit museum. In de Stork-hal is een met steun van Stork ingerichte tentoonstelling te vinden. Een ereplaats heeft een groot model (schaal 1: 10) van een suikerfabriek. Stork leverde tal van zulke installaties aan bedrijven in de kolonien.

De bedrijfscollectie is op deze manier uitstekend toegankelijk; het bedrijf wordt niet onder de voet gelopen door hordes in techniek en techniekgeschiedenis geinteresseerden; en het museum heeft er een fraaie attractie bij. Het materiaal van Stork omvatte ook een partij glasplaatnegatieven. Opnamen van afgeleverde machines, van gereedschapswerktuigen en personeel in de afdelingen, van gebouwen. Een complete documentatie van een grote machinefabriek uit het begin van deze eeuw. Dit deel van de collectie is naar het Rijksarchief in Zwolle gegaan, samen met het oude bedrijfsarchief van de firma.

De oudste bewaard gebleven Stork stoommachine staat niet in Hengelo. Die ging, al voordat hun museum van de grond was gekomen, naar Enschede, waar hij nu in het Textielindustriemuseum staat te pronken.

    • Alex den Ouden