Boem 33; Verborgen kleuren

Een huisvrouw ontving eens een scheikundige in haar keuken. 'Wat interessant', zei de laatste, 'U beschikt hier over een compleet laboratorium!' Bewonderend keurde hij het aanrecht, het fornuis, het keukenkastje met chemicalien en de vele potten en pannen. 'En wat voor proeven doet u hier nu zoal?', vroeg hij. 'Ach, eigenlijk alleen een beetje kokkerellen', zei de huisvrouw, 'heeft u misschien trek in een kop koffie?' Ze deed een filter met koffie in het koffiezetapparaat en zette deze aan. De scheikundige keek verrast op. 'Nee maar', riep hij uit, 'U doet hier zelfs aan papierchromatografie!' Vandaag gaan we kijken welke kleuren er verscholen zitten in de inkt van viltstiften. We hebben nodig: een glas, water, viltstiften op waterbasis van verschillende kleuren en wateraantrekkend papier, bijvoorbeeld koffiefilters, vloeipapier of stevige papieren tissues. Knip uit het papier stroken van ongeveer anderhalve centimeter breed en twaalf tot vijftien centimeter lang. Vouw een strook zodanig om dat het ene uiteinde net de bodem van het glas raakt en het andere over de rand van het glas hangt. Zet op vijf centimeter van de bodem een horizontale streep met een van de viltstiften. Haal de strip eruit, vul de bodem van het glas met twee centimeter water en zet de strip weer op z'n plaats. De streep zit dan zo'n drie centimeter boven het wateroppervlak.

Laat het glas met de streep een poosje staan en kijk hoe het water door de strip naar boven trekt en vooral: wat er met de kleur gebeurt. Hang de strip te drogen zodra de kleur aan de rand van het glas is gekomen. Herhaal de proef daarna met viltstiften van andere kleuren.

Je zult zien, dat de kleurstrepen als vlekken met het water het stripje intrekken, net zoals de bruine koffiekleur in het papier trekt als je filterkoffie zet. Sommige kleuren blijven een vlek, andere vallen uiteen in afzonderlijke kleuren, soms in verrassende combinaties. Dat komt omdat dit mengkleuren zijn, samengesteld uit meerdere kleurstoffen. Omdat deze in grootte en scheikundige eigenschappen van elkaar verschillen kruipen ze met verschillende snelheden door het natte papier heen en raken ze als je maar ver genoeg door gaat helemaal van elkaar gescheiden.

Deze handige en eenvoudige manier om de bestanddelen van mengsels van elkaar te scheiden heet chromatografie (van de Griekse woorden chromos, kleur en grafein, schrijven). Het principe werd in 1903 uitgevonden door een Russische plantkundige en wordt sindsdien overal ter wereld door scheikundigen toegepast.

    • Felix Eijgenraam