Zestigers maken einde aan Tweede Wereldoorlog in Europa

MOSKOU, 13 sept. In het vliegtuig naar Moskou begeeft een opgeruimde Hans-Dietrich Genscher zich deze keer al heel snel in de richting van de meegereisde journalistentros. De Luftwaffe-Boeing is nog maar net boven het gebied dat nog even DDR is of de minister van buitenlandse zaken en FDP-stemmentrekker, een vermoeid gezicht boven blauwe pullover en een das op half zeven, komt een media-rondje maken. Grappend, maar met een vertrouwd scherp oog voor de Duitse collega's, die net als hij de wet van de grote getallen kennen dan wel tussen Hamburg en Munchen een publiek bedienen dat niet ver van de FDP af zou kunnen staan. Wat er in Moskou nog moet gebeuren? Genscher maakt een gebaar van 'hou-me-vast-anders-zeg-ik-alles'. Het lijkt de soort olijkheid die, sympathiek, toch ook de nodige emotie over de aanstaande gebeurtenis moet maskeren. 'Ik weet het niet, ik moet het ook maar afwachten, we zullen zien wat de dag brengt.' Maar hij kan kennelijk toch niet anders, hij moet zich wel even laten zien. Want de minister is op weg naar een succes, naar de ondertekening van het twee-plus-vier-verdrag dat de Duitse eenheid en soevereiniteit vastlegt. Op weg dus naar weer een historisch ogenblik in de maandenlange sprint naar de Duitse eenwording. Wat heet, hij is op weg om de laatste belangrijke horde te nemen. En dit keer bovendien zonder kanselier Helmut Kohl, de publicitaire brekebeen van vroeger, die op 16 juli in de Kaukausus met president Gorbatsjov een serie barrieres op de weg naar de Duitse eenheid afbrak en daarmee de show stal.

In het programmaboekje is voor 's avonds laat in Moskou, een half etmaal voor de ondertekening van het verdrag, een persconferentie voorzien in de residentie van de Westduitse ambassadeur. Genschers joligheid blijkt daar nog onverminderd. Misschien is dat zelfs noodgedwongen zo, want ook na uren gecompliceerde gesprekken met de collega's Baker, Sjevardnadze, Hurd en DDR-premier De Maiziere (die als interim-minister van buitenlandse zaken debuteerde in de twee-plus-vier-kring en al direct de finale mocht meemaken), is de tekst nog niet rond. Dus mikt Genscher bij zijn, wegens klemmende deadlines gespannen, gehoor nog maar eens op de lachspieren. Hoe dat punt geregeld is? Goed! En die andere kwestie? Ook goed, die regelen we vannacht nog! En zo is zo'n eigenlijk ontijdige persconferentie ook weer snel afgelopen, terwijl de journalisten pas achteraf beseffen dat zij hun ergernis hebben staan weglachen.

Het is natuurlijk allemaal goed gekomen met dat verdrag, het is woensdagmiddag keurig en nagenoeg op tijd getekend. En van de afsluitende persconferentie weten de zestigers Genscher, Baker en Sjevardnadze een passende opvoering te maken. Met recht voegen zij woensdag 12 september toe aan het rijtje historische Duitse dagen. Dat doen ze mede namens de collega's Hurd, Dumas en De Maiziere, die hier bij gebrek aan vragen eigenlijk slechts bijzitters zijn.

Dat zij die rol spelen is tegen het einde van de zeven maanden geleden begonnen twee-plus-vier-rit eigenlijk zo gek nog niet. Want het akkoord van gisteren is, behalve natuurlijk aan de bevolking van de DDR, vooral te danken aan Genscher, Sjevardnadze en Baker en hun politieke chefs in Bonn, Moskou en Washington. Zij immers hebben het eerst gezien, dan wel willen zien, dat de omwentelingen van vorig najaar in de DDR en elders in Oost-Europa het einde van de Duitse en Europese deling inluidden. En zij hebben, toen zoiets in Londen en Parijs (en in Den Haag) in weerwil van latere ontkenningen nog overwegend als een ongewenst agendapunt werd besproken, daaraan ook politieke conclusies verbonden. Dat gebeurde in februari op de zogenoemde open-skies-conferentie in Ottawa, waar voor de onderhandelingen over de 'externe voorwaarden' van de Duitse eenwording het initiatief voor de twee-plus-vier-conferenties werd geboren. Dat was omstreeks een maand nadat Henry Kissinger vele Amerikaanse en Europese agendabeheerders had verrast met een pleidooi voor een verenigd Duitsland dat, juist ook in het belang van de Sovjet-Unie, NAVO-lid moest zijn (blijven). De tandem Bush/Baker, toen nog wegens ontbrekende dadendrang aan de Amerikaanse oostkust en de Europese westkust aanhoudend onder vuur, dacht er blijkbaar net zo over. Belang van de Verenigde Staten is om opnieuw, maar nu in een snel veranderend Europa, de Duitse kaart te spelen, waarbij wordt vastgehouden aan een Duits NAVO-lidmaatschap, dat mede geschikt is als waarborg voor blijvende Amerikaanse betrokkenheid bij Europa.

Het voor de hand liggende belang van het koppel Kohl/Genscher was de Duitse staatkundige eenheid, die nu te bereiken is op voorwaarde van een blijvende en stabiliserende integratie van Duitsland in NAVO en EG. En dat zo snel mogelijk, mede wegens het momentum in de DDR, een goed gevulde kas dank zij jaren aanhoudende hoogconjunctuur, de eind dit jaar wachtende verkiezingen alsook de groeiende onzekerheid over de kansen op wat langere termijn van Michail de Hervormer in Moskou. Op 10 februari al gaven Gorbatsjov en Sjevardnadze hun bezoekers Kohl en Genscher groen licht voor de Duitse eenwording, even later stemden zij in met de oprichting van het onderhandelings- en reisgezelschap twee-plus-vier, dat inclusief de reizen van de betrokken ambtenaren inmiddels in een paar maanden vele honderdduizenden kilometers moet hebben gevlogen. Het Moskouse duo wil de armlastige Sovjet-Unie moderniseren, een karwei van een moedeloos makende omvang. In elk geval een karwei waarbij de langzamerhand onbetaalbare militaire confrontatie met het Westen plaats moet maken voor samenwerking en hulp.

Lastigste opgave voor Moskou sinds in mei de twee-plus-vier-conferenties begonnen was: hoe is op de een of andere manier te voorkomen dat de DDR, 'hoofdprijs' van 1945, niet alleen opgaat in de Bondsrepubliek maar bovendien tot het Europese deel van de Atlantische wereld gaat behoren? Zo ongeveer alles wat daarover te bedenken viel, heeft Sjevardnadze de afgelopen maanden voorgesteld. Zoals de ontkoppeling van interne en de externe aspecten van de Duitse eenheid voor een paar jaar, de neutralisering of nagenoeg complete demilitarisering van Duitsland, of desnoods een Duits lidmaatschap van NAVO en Warschaupact. Washington en Bonn bleven al die maanden de kern van hun positie vasthouden, terwijl zowel de persoonlijke als de politieke verhoudingen tussen de duo's Baker/Bush, Gorbatsjov/Sjevardnadze en Kohl/Genscher verder verbeterden. Twee maanden geleden reikte de NAVO-top in Londen de Sovjet-president de hand met een verklaring waaraan in Moskou voldoende aanknopingspunten kon vinden voor een verdere bijsturing van de koers. Weer even later overleefde Gorbatsjov, mede daardoor, redelijk ongeschonden zijn partijcongres. Hij kon vervolgens met Helmut Kohl de grote doorbraak, inclusief het Duitse NAVO-lidmaatschap, realiseren. De bezegeling daarvan werd gisteren, zeven maanden na Ottawa, getekend. Het was geen toeval dat er maar weinig vragen waren voor de ministers uit het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en de DDR.