Groeten uit Wuppertal

De Duitse stad Wuppertal dankt haar internationale roem slechts aantwee attracties: een fotogeniek zweefspoor dat dertien kilometer lang boven de rivier de Wupper hangt, en de even onnavolgbare bewegingen van het Tanztheater van Pina Bausch. Beide trekpleisters spelen de hoofdrol in Die Klage der Kaiserin, een intrigerende reeks bewegende snap-shots (opgenomen op video en daarna opgeblazen naar 35mm-formaat), die tezamen het regiedebuut van Bausch vormen.

Sinds de vijftig jaar geleden in het nabij gelegen Solingen geboren Bausch in 1973 haar dansexperimenten begon, is Wuppertal uitgegroeid tot het Mekka van een moderne dansvorm, die net zo goed 'bewegingstheater' genoemd kan worden. De invloed van Bausch reikte ook tot de filmkunst; met name Chantal Akerman, die Bausch' dansers al eens vastlegde in de documentaire Un jour, Pina a demande, liet zich in de choreografie van Toute une nuit door de vallende, rennende, vluchtende en hartstochtelijke bewegingen van het Tanztheater Wuppertal beinvloeden.

Die Klage der Kaiserin is een willekeurig aandoende samenvatting van Bausch' oeuvre, geheel opgenomen in en rond Wuppertal. Zonder veel te monteren of met de camera te bewegen worden figuren in een landschap geobserveerd, die geen verhaal vertellen, maar wel emoties uitdrukken. Een bunny in afzakkend strapless-pakje spoedt zich door de modder, mannen dragen kinderen langs genummerde bomen, een Japanse danseres maakt bezwerende gebaren, dapper rillend van de kou in een veel te dun jurkje, een man scheert zich in een plas langs de stoeprand, twee vierkante, oudere mannen met een loodzware jas aan en een hoedje op hun hoofd, ploegen in hoeken van negentig graden voort over een akker.

Stuk voor stuk zijn de door Bausch gegenereerde beelden meer dan memorabel; waarschijnlijk vergeet je sommige ervan je leven lang niet meer. Die Klage der Kaiserin is een wonderlijk staaltje van absolute film, trouw aan het adagium van Peter Greenaway dat het medium te rijk is om er alleen maar een verhaaltje mee te vertellen. Bausch drukt bij vlagen de essentie uit van het menselijk bestaan, van vergeefs streven, van liefde en dood, van macht en machteloosheid, van de strijd tussen natuur en cultuur, van de wisseling van de seizoenen. Het is een uitnodiging tot contemplatie, en de film zou zeer geschikt zijn om te vertonen in de aula van een crematorium in plaats van een geluidsopname van Mieke Telkamps Waarheen, waarvoor of Handels Largo.

Ruim zeven kwartier snuffelen aan de eeuwigheid duurt echter wel heel lang. De herhaling van visuele en muzikale thema's, waaronder een Siciliaanse rouwmars, Libanese en Toerkmeense volksmuziek en Billie Holiday's Strange Fruit, moge passen in het seriele en cyclische karakter van de bewegingen, je zou toch soms wensen dat de film meer gecomponeerd en gemonteerd was. Het zou ideaal zijn wanneer men Die Klage der Kaiserin op cd-video in de kast had staan, en naar behoefte favoriete beelden zelf te voorschijn zou kunnen halen.

Nu is Die Klage der Kaiserin een foto-album, dat tot bladeren en soms lang naar een plaatje kijken noodt. Achter elkaar opgediend leidt de beeldenstroom tot een gevoel van indigestie; filmkunst is ook structureren, doseren en zinnig monteren. Pina Bausch' debuut is in dat opzicht nog woest en onvolkomen, terwijl het tegelijkertijd een terugblik op een rijke carriere vormt.

Het zou eenvoudig zijn om te stellen dat Bausch geen film heeft gemaakt, maar een documentatie van haar werk. Daarvoor is er ook in filmisch opzicht te veel aan de hand, weet zij de kijker soms mee te sleuren op een manier die veel van haar meer door de wol geverfde collega-regisseurs nooit zullen bereiken. Bij de wereldpremiere van de film op het festival van Berlijn kreeg Die Klage der Kaiserin een zeer negatieve ontvangst, voortvloeiend uit een communicatiestoornis tussen Bausch' benadering van film en de meer traditionele opvattingen over het medium. Het zou aardig zijn, wanneer die discussie door volgende films weer opgerakeld zou worden, maar toch heb ik de op een of andere manier het gevoel dat Die Klage der Kaiserin een unicum zal blijven.

    • Pina Bausch. Met
    • Hans Beerekampdie Klage der Kaiserin. Regie
    • Mechthild Grossmann