Crisis heeft economie Jordanie volkomen ontwricht

AMMAN, 13 sept. In de winkels ligt nog volop voedsel, de fabrieken draaien en het volk staat als een man achter zijn koning. Maar de crisis in de Golf heeft de Jordaanse economie, die toch al in grote moeilijkheden verkeerde, volkomen ontwricht. Met massale financiele steun uit het buitenland hoopt Amman nu te redden wat er te redden valt, voor de economische problemen hun weerslag krijgen op het dagelijks leven.

Het VN-embargo tegen Irak dat Jordanie zegt na te leven heeft het koninkrijk zijn voornaamste exportmarkt ontnomen. 'Te vergelijken met een situatie waarin opeens tegen Nederland wordt gezegd: je mag geen handel meer drijven met Duitsland', zegt dr. M. Marto, plaatsvervangend gouverneur van de Centrale Bank van Jordanie. Het embargo kost Jordanie niet alleen zijn export, maar ook de lucratieve doorvoer van goederen van en naar Irak. Alleen de invoer van goedkope Iraakse olie gaat voorlopig nog door 'omdat Irak daarmee een oude schuld aflost en Jordanie geen alternatief heeft', aldus het regeringsstandpunt.

Tegelijkertijd droogt nog een aantal belangrijke bronnen van buitenlandse deviezen op. Stuurden Jordaanse gastarbeiders in Koeweit vorig jaar nog zo'n 700 miljoen dollar naar huis een vijfde van het Bruto Nationaal Produkt van 3,5 miljard dollar na de invasie van het rijke oliestaatje door Irak zijn tienduizenden van hen huiswaarts gekeerd. 'En zij die er blijven of terugkeren zullen hoogstwaarschijnlijk veel minder gaan verdienen', verwacht Marto, die rekent op een halvering van deze deviezenstroom. Daarnaast zou de enorme toevloed van Aziatische vluchtelingen, die ondergebracht, gevoed en vervoerd moet worden, ondanks de buitenlandse hulp fors op de staatsbegroting drukken. Al toegezegde financiele steun van Koeweit kan Jordanie nu ook wel vergeten, terwijl de politieke verwijdering met de Golfstaten hulp uit die hoek niet waarschijnlijk maakt. Van handel met Koeweit kan na de annexatie door Irak ook geen sprake meer zijn. En als bron van deviezen is ten slotte ook het toerisme door de crisis volledig ingezakt. Omdat Jordanie sterk afhankelijk is van import zowel voor zijn voedselvoorziening als voor de grondstoffen en halffabrikaten voor de industrie kan het zich een gebrek aan deviezen slecht veroorloven. Zeker nu de gespannen toestand in het Midden-Oosten ook nog eens de vracht- en verzekeringstarieven van lucht- en scheepvaart heeft opgedreven. 'Daarom hebben we zo hard compensatie nodig voor de schade die we door het embargo lijden', zegt Marto. Volgens de Jordaanse regering bedraagt die schade alleen in het eerste jaar al 2,3 miljard dollar. Vorige week vrijdag kwamen de ministers van buitenlandse zaken van de Europese Gemeenschap overeen in totaal 2 miljard dollar beschikbaar te stellen voor Jordanie, Turkije en Egypte om deze landen te compenseren voor het verlies van hun handel met Irak. Japan zou overwegen voor deze landen eenzelfde bedrag uit te trekken.

Maar ook al komen die bedragen er, de vele Jordaanse bedrijven die hun produktie helemaal hebben afgestemd op de Iraakse markt worden daarmee niet uit hun benarde positie gered. Volgens de Jordaanse Handels Associatie is meer dan de helft van de huidige Jordaanse produktie bestemd voor Irak.

Arab Electrical Industries is een bedrijfje, een van de vele, dat aan de export naar Irak praktisch zijn bestaansrecht ontleent. Het produceert elektrische schakelaars en fittingen, waarvan gemiddeld 70 procent voor de Iraakse markt was bestemd; dit jaar zou het zelfs 85 procent worden. In de fabriek, op het industrieterrein van een voorstad van Amman, werken de 200 werknemers voorlopig nog gewoon door. 'Wat moeten we anders', vraagt directeur Rajai Ghishan. 'We hebben de grondstoffen al in huis. Toen het embargo werd afgekondigd werkten we aan een grote Iraakse order voor 2 miljoen schakelaars van een bepaald type. We moeten nu een andere afzetmarkt vinden, maar wel een die precies dezelfde schakelaars wil hebben als Irak, en dat is niet eenvoudig.'

De Handels Associatie spoort haar leden aan om markten in Oost-Europa en India open te leggen, maar Ghishan verzucht: 'Dat is voor de middellange termijn. Nu zit ik met het probleem dat ik toch moeilijk naar India kan gaan met dat ene type schakelaar in de aanbieding waar mijn fabriek nu vol mee ligt.'

Volgens Ghishan beseft zijn personeel nog niet hoe ernstig de situatie is. 'Maar langer dan een paar weken kunnen we zo natuurlijk niet doorgaan. We moeten hopen op een politieke oplossing, anders kunnen we de mensen niet meer betalen.'

De werkloosheid in Jordanie bedraagt al bijna twintig procent, en zal vrijwel zeker nog fors stijgen door de te verwachten faillissementen van transport- en exportbedrijven en ook door de naar schatting 50.000 tot 100.000 Jordaanse gastarbeiders die zonder werk terugkeren uit Koeweit en andere landen aan de Golf. 'De binnenlandse politieke situatie in Jordanie zal daardoor zeker onder grote spanning komen te staan', verwacht Ghishan. Prijsstijgingen en algehele economische onvrede leidden in 1989 tot broodrellen, vooral in het zuiden en westen van het land. Sindsdien is een zekere democratisering in gang gezet, die het de bevolking mogelijk maakt gevoelens van onvrede betrekkelijk gemakkelijk te uiten. Maar ook dit voorjaar kwam het weer tot rellen, zij het dat die vooral een politieke anti-Amerikaanse lading hadden. Zonder veel protesten heeft de regering per 1 september een rantsoenering van gesubsidieerde rijst, suiker en melk kunnen instellen. Op de vrije markt zijn deze eerste levensbehoeften echter nog altijd zonder enige beperking te krijgen. De rantsoenering is dan ook geen reactie op de crisis in de Golf, zo verzekert de regering, maar een onderdeel van het programma van het Internationale Monetaire Fonds (IMF) dat voorziet in afschaffing van alle subsidies in 1993. 'Tot en met juli werkte het structurele aanpassingsprogramma dat we met het IMF waren overeengekomen redelijk goed', zegt Marto van de Centrale Bank. 'Maar nu is de hele situatie omgegooid en moeten we nieuwe schattingen maken.'

Net als de staatsbegroting en de schema's voor de afbetaling van de buitenlandse schuld (ter grootte van 8,4 miljard dollar) ligt het IMF-programma nu geheel in duigen. Waarnemers in Amman menen dan ook dat de rantsoenering van het gesubsidieerde voedsel niet zozeer is doorgevoerd als onderdeel van het achterhaalde IMF-programma, maar vooral als middel om hamsteren te ontmoedigen. De politieke onzekerheid over de ontwikkelingen rondom Koeweit heeft al tot een aantal korte golven van paniekaankopen geleid.

In het centrum van Amman is op de zogeheten Groentemarkt, waar veel meer wordt verkocht dan alleen groente, van voedseltekorten niets te merken. In de smalle straatjes staan grote kisten groente en fruit, maar ook thee, kruiden en bolletjes gedroogde melk. De bakkerswinkels staan vol stapels brood in alle soorten en maten. Voor de ramen en aan de muren hangen portretten van de Iraakse president Saddam Hussein, al dan niet naast foto's van de Jordaanse koning. 'Jordanie verkeert in een paradoxale situatie', zegt een diplomaat in Amman. 'Voor zijn economische redding is het land afhankelijk van financiele hulp uit het Westen en tegelijkertijd is de politieke stemming sterk anti-Westers.'